1. Giới thiệu tổng thể di tích:
Mặt bằng tổng thể của đình được bố trí theo trục Nam – Bắc, gồm các hạng mục kiến trúc truyền thống như Nghi môn, Đại đình, Hậu cung, Tả vu và Hữu vu; trong đó Đại đình và Hậu cung tạo thành mặt bằng hình chữ Đinh. Trải qua nhiều lần tu bổ, tôn tạo, hiện nay di tích chỉ còn bảo lưu được tòa Hậu cung có niên đại cổ, các hạng mục còn lại chủ yếu được phục dựng vào cuối thế kỷ XX nhưng vẫn kế thừa và giữ gìn những đặc trưng cơ bản của kiến trúc truyền thống. Không chỉ có giá trị về kiến trúc, nghệ thuật và tín ngưỡng, đình Lê Xá còn gắn liền với các sự kiện cách mạng, kháng chiến của địa phương, góp phần phản ánh truyền thống yêu nước và tinh thần đấu tranh cách mạng của nhân dân trong các thời kỳ lịch sử. Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật và tín ngưỡng, đình Lê Xá đã được UBND thành phố Hà Nội xếp hạng Di tích lịch sử cấp Thành phố theo Quyết định số 1168/QĐ-UBND ngày 28/02/2025. Đây là sự ghi nhận quan trọng đối với giá trị của di tích, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo tồn, gìn giữ và phát huy các giá trị di sản trong đời sống đương đại.
2. Kiến trúc đặc trưng của di tích
2.1. Nghi môn đặc trưng của di tích
Trước đây phía trước đình là hồ nước, khu vườn rộng lớn, không có đường đi, nên Nghi môn đình Lê Xá nằm ở bên trái đình, trên trục đường làng. Nghi môn có hai trụ biểu kết hợp với tường bao xung quanh. Cổng được tạo bởi hai cột đồng trụ to được xây thành 4 cấp. Cấp dưới cùng được làm kiểu thắt cổ bồng. Thân cột được tạo gờ chỉ 3 mặt thành những rãnh lớn, trong đó các rãnh của cột được đắp nổi các câu đối bằng chữ Hán, nhưng đã bị bong tróc. Trên đỉnh đặt lân chầu vào nhau.
2.2. Tả - Hữu vu
Tả - Hữu vu (địa phương thường gọi là Tào xá) được làm đối xứng nhau qua khoảng sân trước Đại bái. Trước đây, hai công trình này để làm nơi hội họp của các quan viên làm nhiệm vụ trị an trong làng, trong thời kỳ kháng chiến được sử dụng làm lớp học. Hiện nay được người dân sử dụng làm nơi hội họp các việc chung của thôn.
Kiến trúc mỗi nhà gồm 5 gian, kiểu tường hồi bít đốc. Bộ khung gỗ được làm bằng vật liệu gỗ lim, các cấu kiện hầu hết chỉ bào soi gờ chỉ. Kết cấu bộ khung gồm 4 hàng cột, nhưng trốn cột cái ở gian giữa, gian bên, chỉ có hàng cột cái ở hai bên hồi. Quá giang gác lên tường bao để tận dụng tối đa diện tích sử dụng. Các bộ vì được làm thống nhất, vì nóc kiểu chồng rường, gồm ba con rường chồng lên nhau qua các đấu kê, trong đó hai một rường suốt và hai rường cụt. Các vì nách làm kiểu kẻ ngồi, ăn mộng từ dạ câu đầu qua thân cột trốn, xuống quá giang. Trên thân kẻ ngồi gắn các ván dong để đỡ hoành mái. Bao che hai bên hồi và hậu xây tường bao bằng gạch trát vữa, phía trước làm hệ cửa ván gỗ kết hợp với tường bao. Hệ mái gồm hai mái, lợp ngói di, hai đầu bờ nóc đắp 2 đấu nắm cơm, cuối bờ giải xây giật cấp.
2.3. Đại đình
Đại đình là công trình chính của đình Lê Xá, bao gồm hai công trình: Đại bái và Hậu cung có mặt bằng nền hình chữ Đinh, mặt bằng mái hình chữ Nhị.
a. Đại bái
Đại bái cũ đã bị phá dỡ trong thời kỳ kháng chiến, nhưng hiện nay vẫn còn bảo lưu được một số chân tảng đá để ở ngoài sân, vườn. Các chân tảng được tạo tác bằng đá xanh, trong đó các chân tảng nhỏ có kích thước trung bình từ 40 - 50cm, những chân tảng lớn có kích thước trung bình từ 60-80cm kiểu đế vuông thớt tròn, không có hoa văn trang trí. Điều đó cho thấy, các cột của Đại bái cũ có kích thước khá lớn.
Đại bái hiện nay được tôn tạo năm 1974, là công trình chính gồm 7 gian, là nơi hành lễ sinh hoạt cộng đồng và hành chính công vụ nên có không gian khá lớn, trang trọng, gắn liền với Hậu cung nhưng mặt khác lại có thể mở rộng đối với không gian rộng lớn và thiêng liêng bên ngoài.
Nền Đại bái cao hơn nền sân khoảng 30cm, bước lên 3 bậc láng bằng xi măng dẫn vào không gian nội thất của công trình chính. Bộ khung được làm đơn giản, ở gian giữa làm kiểu trốn hàng cột cái trước và cột quân; ở hai bên hồi trốn hai hàng cột cái, quá giang gác lên tường bao. Vì nóc ở gian giữa và hai gian bên làm kiểu giá chiêng vì kèo, câu đầu ăn mộng vào hai thân cột trốn, còn ở các hồi làm vì kèo. Các cấu kiện có tiết diện hình chữ nhật, chỉ bào soi gờ chỉ, không chạm khắc trang trí.
Bao che phía trước sử dụng các hệ cửa ván gỗ kết hợp với tường bao, hai bên hồi xây tường bao bằng gạch trát vữa. Mái làm kiểu 1 tầng 2 mái chính rộng, mái lợp ngói di. Bờ nóc úp ngói bò, bờ chảy đắp gờ bằng xi măng vữa.
b. Hậu cung
Hậu cung là nếp nhà hình chữ Nhất dọc ở phía sau Đại bái tạo thành mặt bằng chữ "Đinh". Là nơi thờ Thành hoàng làng, giữ các đồ thờ cúng, nên phải ở vị trí trung tâm kín đáo tạo nên không khí thần bí, trang nghiêm. Hậu cung gồm 3 gian, trong đó gian phía trước để thông với Đại bái, hai gian phía sau ngăn cách bằng hệ cửa ván gỗ, nhằm thâm nghiêm hóa nơi thờ cúng Thành hoàng. Cửa chính giữa thường được đóng kín, chỉ mở khi có lễ tiết quan trọng, còn hàng ngày mở cửa hai bên.
Phía ngoài giáp với Đại bái xây gạch trát vữa, chính giữa đắp cuốn thư "Chúc hoàng cung", xung quanh đắp hình tứ quý. Trên thân cột giữa đắp đôi câu đối ca ngợi ơn đức của Thành hoàng.
Từ gian giữa trở vào, bộ khung gỗ gồm 4 hàng cột, trong đó bộ vì gian giữa được làm kiểu giá chiêng chồng rường ở vì nóc và chồng rường ở vì nách. Với các con rường chồng lên nhau qua các đấu vuông thót đáy. Hai bên bẩy hiên gác lên tường bao. Nổi bật nhất là trên thân hai bẩy hiên ở gian sau được chạm khắc thành hình rồng ngậm ngọc, đầu rồng nhô cao, khuôn mặt hiền từ, miệng loe, môi trên cong, tai chạm thành hình lá mang phong cách nghệ thuật cuối thế kỷ XVIII.
Hệ mái được làm kiểu tiền đốc hậu đao, gồm 3 mái, lợp ngói di, hai đầu bờ nóc đặt kìm nóc bằng đất nung, ở các góc đao còn ngói lưỡi cày khắc hình rồng mang phong cách nghệ thuật cuối thế kỷ XVIII. Bao che hai bên hồi và phía sau xây tường bao bằng gạch trát vữa, ngăn cách với Đại bái ở gian thứ hai bằng hệ cửa ván gỗ.
3. Sự kiện cách mạng kháng chiến liên quan đến di tích5. Bài trí đồ thờ trong di tích
Trong Cách mạng tháng Tám năm 1945, đình Lê Xá là nơi tập trung Nhân dân tham gia khởi nghĩa giành chính quyền dưới sự lãnh đạo của Mặt trận Việt Minh và chính quyền cách mạng lâm thời của địa phương. Sau khi giành chính quyền, đình tiếp tục là nơi hội họp bí mật của lực lượng du kích, tuyên truyền cách mạng và tổ chức các lớp học bình dân học vụ xóa nạn mù chữ. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, đình từng được sử dụng làm nơi giam giữ Việt gian phản cách mạng, đồng thời là địa điểm đặt trạm sửa chữa vũ khí và trạm cứu thương phục vụ bộ đội, dân quân du kích và Nhân dân địa phương. Giai đoạn 1950–1954, đình cùng các cơ sở cách mạng trong làng là nơi hỗ trợ hoạt động liên lạc, bảo vệ lực lượng kháng chiến và cất giấu tài liệu bí mật. Những sự kiện trên đã góp phần khẳng định vai trò của đình Lê Xá không chỉ là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng mà còn là địa điểm gắn liền với phong trào cách mạng và cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc của địa phương.
4. Niên đại xây dựng và trùng tu di tích
Theo các nguồn tư liệu lưu giữ tại di tích và Viện Thông tin Khoa học xã hội, đình Lê Xá có lịch sử hình thành từ rất sớm. Tương truyền, đình được dựng từ thời Hùng Vương thứ 18 bằng vật liệu tre, nứa để thờ phụng Thành hoàng làng. Đến năm 1462, dưới thời vua Lê Thánh Tông, đình được sắc phong thần và cho xây dựng lại khang trang hơn. Tuy nhiên, dấu tích kiến trúc của giai đoạn này hiện đã bị mai một. Trải qua nhiều thế kỷ tồn tại, đình Lê Xá đã nhiều lần được trùng tu, tôn tạo. Các dấu vết kiến trúc còn lại sớm nhất hiện nay mang phong cách nghệ thuật cuối thế kỷ XVIII, tập trung ở một số chi tiết trang trí trên mái và Hậu cung. Đến thời Nguyễn, đình tiếp tục được sửa chữa, bổ sung một số cấu kiện kiến trúc. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, đình bị hư hại do chiến tranh. Từ năm 1954 đến đầu những năm 2000, di tích còn được sử dụng làm địa điểm học tập của địa phương. Năm 1973, Đại đình xuống cấp và bị tháo dỡ, chỉ còn lại tòa Hậu cung. Từ năm 1974 đến năm 1979, hạng mục đại bái và hậu cung của đình từng bước được tu bổ, tôn tạo. Năm 2007, Tả vu và Hữu vu tiếp tục được tu bổ, tôn tạo. Những lần trùng tu, tôn tạo qua các thời kỳ đã góp phần gìn giữ và bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc của đình Lê Xá cho đến ngày nay.
5. Bài trí đồ thờ trong di tích
Đại bái là không gian rộng, dùng để thực hành các nghi lễ, đồng thời làm nơi hội họp, nên không bài trí các đồ thờ tự. Toàn bộ bài trí đồ thờ tập trung ở tòa Hậu cung, chia thành hai không gian:
- Không gian bên ngoài hiên Hậu cung đặt ban công đồng, chính giữa là hương án, phía trên bày các đồ thờ tự: bát hương, khay thờ, ống hương… Hai bên hương án đặt hạc thờ, lọ lộc bình. Trên xà lòng treo bức hoành phi "Thụy thánh ngự", chạm hình rồng chầu mặt trời, hình lá hóa rồng mang phong cách nghệ thuật cuối thế kỷ XVIII. Hai bên cột cái treo đôi câu đối.
- Hai gian phía trong được bài trí thành hai cấp: phía ngoài đặt hương án, phía sau là ban thờ xây bệ gạch, phía trên đặt long ngai và các đồ thờ khác như: bảng văn, hòm sắc, bát hương, bộ tam sơn, ống hương... Hai bên ban thờ đặt quán tẩy để dùng trong ngày lễ hội.
Nhìn chung hiện vật tại di tích đình Lê Xá hiện nay được sắp xếp ngăn nắp, quy củ đảm bảo sự tôn nghiêm của nơi thờ tự. Các di vật tại di tích phù hợp với tính chất, nội dung thờ tự tại di tích thể hiện sự tôn kính của Nhân dân đối với những nhân vật được thờ trong đình làng. Tuy nhiên nhiều di vật trong đình hiện nay đang bị xuống cấp, cần có kế hoạch kiểm kê, phương án bảo quản. Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khoa học và thẩm mỹ, gắn liền với quá trình hình thành, phát triển của làng Lê Xá và truyền thống yêu nước, đoàn kết của cộng đồng cư dân địa phương. Di tích không chỉ là nơi thờ Thành hoàng làng mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, nơi gìn giữ lễ hội truyền thống, phong tục, tập quán và giáo dục đạo lý "uống nước nhớ nguồn" cho các thế hệ. Với hệ thống di vật, sắc phong, thần phả cùng kiến trúc truyền thống mang giá trị nghệ thuật, đình là nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu lịch sử, văn hóa, mỹ thuật và tín ngưỡng dân gian. Những giá trị đó khẳng định vai trò quan trọng của đình Lê Xá trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, góp phần giáo dục truyền thống, củng cố khối đại đoàn kết cộng đồng và phát huy giá trị di sản văn hóa trong sự nghiệp xây dựng, phát triển quê hương.
6. Giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và nghệ thuật của di tích
Lê Xá là vùng đất bãi bồi, cùng với các làng của tổng Bột Xuyên xưa có lịch sử văn hóa lâu đời. Người dân không chỉ cần cù, chịu khó làm ăn mà còn luôn có ý thức trong việc gìn giữ những giá trị di sản văn hóa, tín ngưỡng của cha ông truyền lại. Trải qua thời gian cũng những biến thiên của lịch sử, đình Lê Xá đã tôn tạo lại một số công trình đã bị mất mát, nhưng trong đình vẫn còn được giữ gìn, bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa trong thời đại mới.
7. Lễ hội truyền thống và hoạt động tín ngưỡng
Lễ hội truyền thống của làng được tổ chức trong 03 ngày vào ngày 10,11,12/2 âm lịch và 3 năm tổ chức chính một lần, còn hằng năm tổ chức dâng hương tưởng niệm tại chỗ theo nghi thức truyền thống.
Lễ hội nhằm tưởng nhớ ba vị: vị thứ nhất hiệu là Đột ngột Cao Sơn cổ Việt Hùng thị thập bát đại Thánh vương; vị thứ hai hiệu là Đô cảnh Thành hoàng Chân Thành thượng sĩ minh doãn đốc thực linh ứng đại vương; vị thứ ba hiệu là Đương cảnh Thành hoàng Thiên Chấn uy linh thần hiệu Đương Hương đại vương. Tên húy vị thứ nhất là Cao Sơn, tên gọi thường là Vua Hùng; còn hai vị không biết tên húy mà tên gọi thường vị thứ nhì là Đức Đô Cảnh; vị thứ ba là Đức Đương cảnh. Cả ba vị đều là nhân thần. (Theo bản Thần tích thần sắc làng Lê Xá, tổng Bột Xuyên, phủ Mỹ Đức, tỉnh Hà Đông" có kí hiệu TTTS.000645 bằng chữ Quốc ngữ hiện đang được lưu trữ tại Viện Thông tin Khoa học xã hội. Bản thần tích do hương lý xã Lê Xá soạn năm 1938).
Trong lễ hội, phần lễ thường có các nghi thức dâng hương, tế Thành hoàng, rước và cầu phúc; phần hội là dịp để nhân dân giao lưu, gặp gỡ, ôn lại truyền thống, thắt chặt tình làng nghĩa xóm. Các hoạt động tín ngưỡng tại đình thể hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", lòng biết ơn đối với tiền nhân, đồng thời gửi gắm ước vọng về quốc thái dân an, mùa màng thuận lợi, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
