Đình Lý Nhân

Đình - chùa Lý Nhân thuộc thôn Lý Nhân, xã Dục Tú. Lý Nhân là một làng cổ có từ lâu đời, có tên gọi là làng Vữ, còn có tên là Phi Thôn. Mảnh đất này kề cận với Cổ Loa - kinh đô cổ của An Dương Vương, đất giữa làng có hình con rùa, người dân Lý Nhân có gốc tích từ Dục Tú rời sang, ban đầu lập trại ở cánh đồng Vữ nên thường gọi là làng Vữ. Sau đó là Phi Thôn. Tên Lý Nhân mới có sau cách mạng tháng 8/1945. Đình thờ Đại vương A Lự và Ả Lã Nàng Đê. Tương truyền Đại vương A Lự và Ả Lã Nàng Đê là 2 chị em, có cha là quan chưởng doanh ở Cổ Châu, huyện Thanh Oai. Do không theo quan lại cai trị, ông bị Tô Định sát hại, 3 mẹ con lánh nạn về trang Đường An. Khi trưởng thành hai chị em Nàng Đê đã chiêu mộ quân sĩ theo Hai Bà khởi nghĩa, đánh đổ ách cai trị của nhà Hán. Khi Bà Trưng lên ngôi, đã ban, phong thực ấp cho Nàng Đê ở Đường An (thôn Lý Nhân). Nàng Đê đã hy sinh ở trận Cẩm Khê trong cuộc kháng chiến chống nhà Đông Hán. Nhân dân Lý Nhân ghi nhớ công lao đã tôn hai vị A Lự và Ả Lã Nàng Đê làm Thành hoàng làng. 

Hậu thần của làng là Cao Biền - vị quan cai trị thời nhà Đường đô hộ nước ta. Đình làng còn một số câu đối với nội dung nhắc đến vị Hậu thần này. Qua tư liệu khảo sát và lời kể của dân làng, Cao Biền được dân làng thờ để nhắc đến một lần ông đã đến lễ ở đền và ít nhiều đóng góp công đức với bản hạt. 

Đình cũ đã bị phá, dân làng chuyển về dựng ghép với đền (đình ngoài, đền trong). Về sau, dân các trang ấp quanh vùng đều lập đền thờ vọng. Hàng năm vào ngày 30 tháng Một, dân làng mở hội, có thi giã bánh dày. 

Căn cứ vào sắc phong và các di vật còn lưu giữ tại di tích, đình Lý Nhân có niên đại xây dựng từ thời Hậu Lê. Theo các cụ cao niên kể lại đình trước kia ở gần chùa, sau đó người dân di chuyển đến vị trí hiện nay. Trải qua bao biến thiên của lịch sử và chiến tranh, đình đã bị xuống cấp nghiêm trọng, năm 2022 - 2023, được sự quan tâm của các cấp, các ngành, di tích được trùng tu toàn bộ, phục dựng lại các hạng mục của ngôi đình cổ khi xưa.

Nghi môn đình được phục dựng theo lối tứ trụ gồm 2 trụ lớn và 2 trụ nhỏ, 2 trụ lớn mở ra cổng lớn thẳng trục thần đạo dẫn vào tiền tế, 2 cửa bên nhỏ làm cuốn vòm, mái chồng diêm. 

Qua sân rộng đến tiền tế được làm 5 gian, 2 chái, chồng diêm 2 tầng mái, uốn đao 8 góc. Kiến trúc có 4 hàng chân cột, kết cấu bộ vì làm lối thượng giá chiêng, trung chồng xà và hạ kẻ bẩy. Xung quanh không xây tường mà để trống lộ ra hệ thống cột chắc khỏe, các cấu kiện gỗ liên kết với nhau tạo nên không gian thoáng đãng.

Sau tiền tế là đình chính, đại đình ở phía trước, bên sau là hậu cung. Đại đình được làm 5 gian 2 chái, mái lợp ngói ta, uốn đao cong 4 góc, xung quanh xây tường kín, tường sau đại đình để thoáng ở 3 gian giữa thông qua hậu cung,  trổ cửa sổ chữ “thọ” ở 2 gian bên phía trước và 2 đầu hồi. Ba gian giữa để hiên rộng với hệ thống cửa bức bàn. Hai chái của đình cũng giống các ngôi đình tạo chái cuốn đao khác nhờ hệ thống các cột, các xà và kẻ liên kết với nhau. Hậu cung gồm 3 gian mới được tu sửa, kết cấu của hậu cung đơn giản với 3 vì kèo làm kiểu quá giang đón thượng lương, hai bên làm kẻ truyền, đè xà nách gối tường, 2 vì gian trong cùng quây gỗ thành một khám thờ.

Đình Lý Nhân còn giữ được nhiều các trang trí trên kiến trúc, tập trung vào các đầu dư chạm rồng, các bức cốn. Các đầu dư với kỹ thuật chạm lộng, bong kênh trổ thủng tạo ra các đầu rồng sống động đẹp mắt. Các bức cốn của đình với hai đề tài có tính truyền thống đặc tả hệ tứ linh, tứ quý. Chủ yếu các trang trí này mang dấu ấn phong cách nghệ thuật thời Nguyễn thế kỷ XIX.

Ngôi đình còn lưu giữ được nhiều di vật quý như bức cửa võng với những mảng chạm tứ linh, tứ quý tuyệt đẹp; 10 đạo sắc phong thần, các sắc phong này tập trung chủ yếu vào giai đoạn cuối thời Lê (Cảnh Hưng, Chiêu Thống), thời Tây Sơn và thời Nguyễn. Nội dung các sắc đều ghi chép các triều vua phong cho 2 vị Thành hoàng Nàng Đê và đại vương A Lự là Thượng đẳng thần; long ngai thờ Đức thánh có hai chiếc bằng gỗ sơn son thếp vàng; Hai pho tượng Thánh thường gọi là thánh Ông và thánh Bà được làm bằng gỗ ở tư thế ngồi tĩnh tại, các chi tiết về vẻ mặt, nếp áo, hoa văn, mũ, hia được miêu tả chân thực và sinh động; một giá gươm thờ, thân và bao kiếm có chạm nổi nhiều họa tiết đầu rồng, phượng, hoa, lá, tứ linh… mang phong cách nghệ thuật cuối Lê đầu Nguyễn. 

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, năm 1951, bộ đôi địa phương và du kích xã đánh thắng một trận giòn giã tại đình làng. Thực dân Pháp khủng bố, càn quét vào làng, nhân dân đã kiên cường chiến đấu bảo vệ không cho địch đốt phá đình, phục kích đánh địch ở bốt Cầu Đùng, Cầu Tây. Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, đình Lý Nhân là kho sơ tán của Tổng cục Hóa chất phục vụ cho công cuộc kháng chiến.