Đình Ngự Triều Di Quy (Đình Cổ Loa)

Đình tọa lạc trên khu đất rộng 2.530m2 ở gần giữa khu thành Nội, cách đền thờ An Dương Vương khoảng 300m về phía đông, cùng di tích am Bà Chúa liền kề phía tây và chùa Cổ Loa (Bảo Sơn tự) liền kề phía sau (bắc). Nơi dựng đình theo truyền thuyết xưa kia là điện Thiết Triều của An Dương Vương. Đình thờ An Dương Vương làm thành hoàng, phối thờ có Cao lỗ Hầu - một vị tướng giỏi đã chế ra nỏ thần và cũng là một trung thần đã chiến đấu và hy sinh anh dũng bảo vệ Âu Lạc. Bốn chữ “Ngự Triều Di Quy” được ghi trên khám thờ trong hậu cung. Tên gọi này cũng là cách gọi để phân biệt với các ngôi đình khác thờ vua An Dương Vương (trên nước Việt) trong xã Cổ Loa hiện nay như Mạch Tràng, Sằn Giã, Cầu Cả, Thư Cưu.

Cả khu di tích này có tường bao quanh, đình có nghi môn được xây trát kiểu 2 tầng có mái đắp giả ngói ống, lối vào với 3 cửa: Một cửa chính, 2 cửa phụ tiếp liền với tường tạo thành phần ngăn ở phía trước, bên trái có đường dẫn thẳng vào trước Am. Tất cả đều xây trát đơn giản.  Đình hiện tại được khánh thành vào ngày 12 tháng 3 năm Thành Thái thứ 3 (1891).

Từ nghi môn, qua một sân rộng lát gạch Bát Tràng là tới đại đình,bên trái là Am Mỵ Châu, bên phải là nhà khách mới được phục dựng lại năm 2004 - 2005.

Đình Cổ Loa là một kiến trúc khá lớn có bố cục hình chữ “đinh” (hay kiểu chuôi vồ) gồm 5 gian 2 chái và hậu cung. 

Đại đình dài 30m, rộng 14m, là một kiến trúc có bộ khung bằng gỗ lim mái lợp ngói mũi hài với 4 góc mái đao cong trông rất bề thế. Kết cấu bộ vì nóc làm theo “kiểu giá chiêng chồng rường” với chân cột được kê đá tảng xanh. Các cột cái khá lớn cao 5.5m đường kính 0.5m. Tòa hậu cung của đình ngăn cách với đại đình qua bộ cửa bức bàn, chính giữa hậu cung. Trong khoảng giữa các cột cái có dựng một khám thờ lớn. Ngay trên khám có chạm 4 chữ Hán “Ngự Triều Di Quy”. Trong khám đặt một “ngai vàng” choàng áo hoàng bào, thờ vua An Dương Vương.  Phía dưới là ban thờ có đặt bài vị thờ tướng Cao Lỗ - Quan Thái úy Phụ quốc và bài vị thờ văn võ bá quan trong triều đình Âu Lạc. Các chạm khắc trên kết cấu gỗ của đình không nhiều nhưng khá đẹp và tập trung ở các đầu dư, con rường, kẻ và ván nong. Trên kiến trúc của ngôi đình có nhiều mảng chạm lộng, chạm bong kênh tinh xảo, cầu kỳ và sống động. Đặc biệt, đình có bộ cửa võng sơn son thếp vàng là tác phẩm nghệ thuật độc đáo với đề tài tứ linh, tứ quý thể hiện tài năng và trí sáng tạo của người nghệ nhân xưa. Bộ cửa võng này có niên đại tạo tác cùng với năm đại tu Thành Thái Quý Mão xuân (1903) được ghi ở một ô hộc nhỏ phía trên cửa võng. Ngoài ra, đình còn bảo lưu được các di vật quý như ngai thờ, bài vị, hoành phi, câu đối, án gian, bát bửu...

Căn cứ vào cách tạo tác và nghệ thuật chạm khắc thì niên đại khởi dựng của ngôi đình có thể vào khoảng cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, tức là trước khi dựng lại, ngôi đình cũ đã có gần 100 tuổi. Theo truyền thuyết dân gian thì đình được mua của làng Bồng Mạc (nay thuộc xã Liên Mạc, huyện Mê Linh, thành phố Hà Nội). Đây là ngôi đình to và đẹp dân làng mua và được vận chuyển về theo đường sông. Khi dựng lại, dân làng đã phải bổ sung một số cấu kiện. Vào đầu thế kỷ XX, đã có một cuộc tu sửa lớn phần mái đình. Dưới quá giang của gian giữa đình hiện còn ghi niên đại “Thành Thái tam niên” (1891) của đợt trùng tu này. Sau đó còn có nhiều lần tu sửa nhỏ như năm Bảo Đại nguyên niên (1926) tu sửa tòa hậu cung. Trải qua thời gian và những biến cố lịch sử, một số bộ phận kiến trúc của ngôi đình cũng có nhiều hư hỏng, mất mát (theo các cụ cao niên kể lại, sau năm 1954 toàn bộ ván sàn đã bị tháo dỡ). Đến năm 1993 - 1994, đã có thay một số cấu kiện lớn của bộ vì như cột quân, cột hiên và sửa chữa phần mái. Năm 1999 - 2000, nhân dịp kỷ niệm 990 năm Thăng Long - Hà Nội, UBND thành phố Hà Nội đã cho phục hồi toàn bộ sàn đình và cửa bức bàn xung quanh. Đến năm 2005, tiếp tục tu bổ nghi môn, tường bao, sân vườn, đường đi và cảnh quan khu vực đình Ngự Triều Di Quy - am Mỵ Châu, nhà hữu vu đình cũng được phục dựng trên nền móng cũ.

Đình Ngự Triều Di Quy đã được xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia năm 1962, đến năm 2012 được xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia đặc biệt.