Miếu và Đình Nội Xá là nơi dân làng Nội Xá thờ tự tưởng niệm vị thần thành hoàng bảo trợ cho dân làng mình nên thuộc loại hình di tích tín ngưỡng, dạng Đình - Miếu. Vị Đương cảnh Thành Hoàng được thờ tại miếu - đình Nội Xá là một người anh hùng của dân tộc, vị tướng dũng lược tài ba đã góp công lớn trong cuộc kháng chiến chống giặc Minh xâm lược ở thế kỷ XV. Dưới sự chỉ huy của vị tướng đã có những người con của làng làng Nội Xá theo ngài đánh giặc giúp nước. Dù thời gian có trôi đi nhưng anh linh của các vị tướng sĩ vẫn sống mãi cùng trời đất ở nơi đình - miếu làng Nội Xá, xã Hòa xá ngày nay.
Nội Xá là một làng quê nằm ven tả ngạn dòng sông Đáy - vốn xưa là một đường giao thông thủy quan trọng của đất nước ta. Ở nhiều địa điểm trong vùng đất trũng Ứng Hòa đã phát hiên được nhiều các di vật khảo cổ học như đồ đựng bằng đồng, gốm, đồ đan, dệt, vũ khí và các khu mộ thuyền quan tài thân cây khoét rỗng trong nhiều năm qua đã cho thấy, ngay từ thời kỳ các vua Hùng dựng nước, cách ngày nay hơn 2000 năm. Vùng đất tả ngạn sông Hát cổ, nay thuộc huyện Ứng Hòa, đã là nơi quần tụ sinh sống của các cư dân Việt cổ. Cùng với các di vật khảo cổ, các truyền thuyết, các truyện kể dân gian trong vùng đã nói lên truyền thống cần cù, sáng tạo trong lao động sản xuất và truyền thống chống giặc ngoại xâm của tổ tiên ta từ thế hệ này qua thế hệ khác. Trong quá trình hình thành phát triển làng xã, quá trình đấu tranh chống giặc ngoại xâm bảo vệ đất nước, các vị anh hùng đã được nhân dân ghi ơn lập đền thờ tưởng niệm để truyền mãi về sau cho các thế hệ về sự tích và chiến công của các vị.
Các truyện kể dân gian và các tư liệu Hán - Nôm còn lưu giữ trong miếu Nội Xá đã ghi nhân sự hiện diện của vị anh hùng đã có công góp phần đánh đuổi giặc Minh ở thế kỷ XV ở đình và miếu Nội Xá. Thần đã được phong là Uy Quốc Khánh Tuyết Hoàng Tử Đại Sinh Nhân Quốc Chính Uy Nghi Linh Thánh Đại Vương Trung Đẳng Thần. Sự tích, hành trạng của thần có thể tóm lược theo thần phả như sau:
Vào thời trước vua Lê Thái Tổ, ở vùng đạo Thanh Hoa (Thanh Hóa ngày nay) có người Bảo Lộc họ Trịnh tên Giản, nhờ phức ấm thuở trước lấy được vợ là ngựời trong quận, họ Lê Thị tên Huệ. Vốn nếp nhà gia giáo trâm anh, cả hai ông bà đều ăn ở có đạo đức, chuyên làm điều thiện, không một mảy may làm điều ác. Thời gian trôi, ông tuổi đã gần 60, bà hơn 40 tuổi mà vẫn chưa có con nối dõi. Ông bà thường nói con hiền cháu thảo quý hơn vàng ngọc. Vì vây ông bà thường xuyên giúp đỡ người nghèo khó, lại thành tâm sửa lỗ đến các nơi danh sơn thắng cảnh, đền động linh thiêng mong sớm có con. Một hôm nghe thấy ở vùng huyện Hoài An, phủ Ứng Thiên đạo Sơn Nam có động Tuyết Sơn cực kỳ linh ứng, cầu được như ý, nguyện tất tòng tâm, hai ông bà liềm sắm sanh lễ vật tới động chùa để cầu tự. Làm lễ xong, ông bà nghỉ lại.qua đêm, được mộng báo sẽ có con trai do quan Thủy Thần đầu thai xuất thế vào năm Thìn. Hôm sau trên đường về, qua khu đất Nhuế Khu thuộc trang Nội Xá, huyện Hoài An chợt thấy trời đất tối tăm, ông bà vào trú trong miếu "Thủy Thần Tối Linh", lại có hào quang sáng chiếu vào người. Bà Lê Thị mang thai từ đó. Đến ngày 6 tháng 8 năm Nhâm Thìn bà Lê Thị sinh hạ 1 con trai khôi ngô khác lạ. Ông bà đặt tên con là Khánh Tuyết. Mới 13 tuổi Khánh Tuyết đã học hành tinh thông văn võ binh thư. Đến năm 18 tuổi trong 1 đêm cha mẹ đều qua đời, tang lễ hiếu thuận 3 năm.
Lúc ấy, ở nước ta nhà Trần đã mất, người Minh xâm lược đã hơn 2 chục năm tàn sát dân lành, trăm họ diêu đứng. Từ Lam Sơn, Lê Thái Tổ khởi nghĩa dấy binh, kêu gọi hào kiệt anh hùng ra giúp dân cứu nước. Nghe hiệu triệu ông Khánh Tuyết đã chiêu mộ được hơn 500 thuộc hạ tìm vào tận Lam Sơn ứng nghĩa. Thái Tổ thấy ông văn võ toàn tài đã cử ông đi tuần thú ở vùng Sơn Nam. Ông vâng mệnh quản lĩnh hơn 5 ngàn quân thủy binh, tiến thẳng về vùng phủ Ứng Thiên đạo Sơn Nam. Ông đóng quân ở đất Nhuê khu của trang Nội Xá huyên Hoài An, nơi có tòa miếu cổ. Ông sửa lễ bái tạ đền, mời phụ lão lại nói chuyện về Vị thân ở đền ... Các cụ già nghe chuyện đã xin làm thần tử. Ông bèn chọn được trong dân hơn 30 người làm gia thần. Ông sai binh sĩ cùng nhân dân sửa sang lại đền thờ, lại cho 30 hốt vàng để mua ruộng làm đất tế điền.
Lúc ấy, vào thượng tuần tháng 2, ông được cử đi đánh quân Minh ở Lạng Sơn. Ông lập đàn tế cáo trời đất sơn thủy bách thần, khao thưởng quân sĩ rồi kéo quân tiến thẳng đến đồn giặc Minh ở Lạng Sơn, đại phá 1 trận chém được Liễu Thăng. Quân Minh đại bại. Từ đó thiên hạ thanh bình. Vua Lê Thái Tổ lên ngôi hoàng đế, luân công ban thưởng quân sĩ. Ông được tiến phong là Bảo Chi Công Thần, được ban quốc tính, được phong chức Thái úy, phụng mệnh trông nom ở phủ Ứng Thiên, Sơn Nam.
Một ngày Ông đang ngồi trong phủ đường, chợt có quang đỏ bay lên, ông hóa. Nhân dân làm lễ tấu vào triều. Vua cho làm lễ an táng và sắc phong cho Khánh Tuyết là Trung đăng Phúc Thần, chuẩn hứa cho dân Nhuế khu trang Nội Xá sửa miếu thờ thần. Đến thời vua Lê Thánh Tông, xét lại sự tích các công thần thời trước đã lập công trong đánh giặc Minh, đã gia phong cho ông là Đương Cảnh Thành Hoàng, sắc tặng thần hiệu là Uy Quốc Khánh Tuyết Hoàng Tử Đại Sinh Nhân Quốc Chính Uy Nghi Linh Thánh Đại Vương.
Theo cuốn “Văn hiến Thăng long - Hà Nội” (tại mục 53. Thần tích xã Vạn Thái, tr 938-941) và cuốn “Thần phả” hiện còn lưu giữ tại làng đã cho biết vị Đương cảnh Thành Hoàng được thờ tại miếu - đình Nội Xá là một người anh hùng, vị tướng dũng lược tài ba đã góp công lớn trong cuộc kháng chiến chống giặc Minh xâm lược ở thế kỷ XV. Dưới sự chỉ huy của vị tướng có hơn ba mươi người con của dân làng Nội Xá. Dù thời gian có trôi đi nhưng anh linh của các vị tướng sĩ vẫn sống mãi cùng trời đất ở nơi đình - miếu làng Nội Xá, xã Hòa xá ngày nay.
Về kiến trúc Đình - Miếu Nội Xá là những công trình kiến trúc cổ truyền thống, có vẻ đẹp độc đáo, kết hợp với cảnh quan thiên nhiên.
Đình và Miếu thôn Nội Xá thờ vị Thành hoàng Trịnh Khánh Tuyết, một bậc công thần triều Lê sơ. Ngài tham gia nghĩa quân của Lê Lợi từ rất sớm (1418-1424 ) Người đã được Lê Thái Tổ (Lê Lợi) tin cậy, từ Thanh Hóa cử ra trang (thôn) Nội xá, tổng Thái Đường, huyện Hoài An, phủ Ứng Thiên, trấn Sơn Nam. (Nay là thôn Nội Xá, xã Hòa Xá, Hà Nội).
Theo thần phả: Ngài đã theo lệnh của Lê Lợi đem 5000 quân về Nội Xá đồn trú. Ngài đã đánh thắng giặc Minh nhiều trận đáng kể nhất là tham giá trận đánh 15 vạn quân tiếp viện của quân Minh ở Chi Lăng và lập công, chém đầu Liễu Thăng (1427). Với nhiều công trạng, ngài được nhà vua ban quốc tính, tức được mang họ của vua.Tức được xếp vào hạng công thần khai quốc triều Lê.
Trong Đinh - Miếu còn nhiều dị vật quý với nhiều chất liệu khác nhau được chế tác từ thế kỷ 18 đến nay. Tại Đình và Miếu cón lưu giữ bản “Thần phả” năm Hồng Đức thứ nhất (1470), sắc phong niên hiệu Tự Đức thứ 33 (1880), Khải Định thứ 9 (1924), biển phong “Trung đẳng thần”, mũ thánh thế kỷ XIX và nhiều hiện vật từ thời Lê Trung Hưng...
