Đình Phừ Lưu Thượng

Chào mừng Nhân dân và du khách đến với  Đình Phù Lưu Thượng - di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia, nơi lưu giữ hồn cốt văn hóa và niềm tự hào của vùng đất di sản.

Đình Phù Lưu Thượng là một ngôi đình cổ kính, với kiến trúc lâu đời ghi dấu bao thăng trầm, biến đổi của lịch sử dân tộc. Đình được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia theo Quyết định số 65/QĐ-BT ngày 16/02/1995 của Bộ Văn hóa Thông tin.

Đình phú Lưu Thượng được xây dựng nhìn về hướng Tây Nam, trước cửa đình là con đê sông Đáy hiền hòa thơ mộng, đồng thời cũng là con đường liên xã dẫn du khách thập phương đi chảy hội chùa Hương, chùa Bài Đính. Trên đường vào Hương Sơn cõi Phật, khách hành hương qua đây đều dừng lại ngắm nhìn một miền quê có phong cảnh kỳ thú.Đó là cánh cổng đình Phù Lưu Thượng với hệ thống cột, trụ, tường bao, cổng, phào do người xưa xây dựng từ lâu đời nay đã rêu phong,ẩn hiện dưới bóng 4 cây Đại cổ thụ với tuổi đời đã hơn 300 năm. Gốc cây Đại xù xì vươn cành khoe lá bên cổng đình cổ kính. Mùa xuân về, hoa Đại nở trắng xóa, thơm ngát cả một vùng quê thanh bình.

Người dân Phù Lưu Thượng còn tự hào về một truyền thuyết đẹp, theo trí tưởng tượng của người xưa, đất Đình chính là một thế đất cao ráo, thanh cao quý phái. Đó chính là hình tượng của “Bông hoa Sen” mà cuống của bông hoa Sen chính là con đường chạy từ Đình xuống Đền.

Hạng mục đầu tiên trước khi vào di tích chính là Nghi môn được làm theo kiểu trụ biểu với hệ thống tường bao. Trụ biểu cao 4m, mặt cắt vương, trên đắp hoa dành. Bên cạnh trụ chính là cổng xây theo lối chồng diềm 2 tầng 8 mái. Phần cổ diềm có đề 4 chữ Hán nổi theo đề tài “Đông bích đồ thư”.

Vào đình, qua hệ thống cổng cổ kính được xây dựng theo kiểu chồng diêm 2 tầng 8 mái, cổ diêm đắp nổi bốn chữ hán “Long Đức chính Trung” và các họa tiết đắp nổi theo đề tài “Đông Bích đồ thứ”.

Qua một sân lát gạch là tới Đại Bái đình. Đại Bái đình được xây dựng theo lối kiến trúc cổ hình chữ Nhất (-) gồm 3 gian 2 dĩ với chiều dài 10,0m, rộng 7,8m. Đại Bái đình còn giữ được khá nguyên vẹn. Dáng đình thấp, mái đình lợp ngói ri cổ với các góc đao Long hồi cong. Trên bờ nóc đắp cổ ngỗng Rồng, giữa là gắn dải hoa chanh bằng đất nung. Trên bờ giải còn được ba cặp Kìm, con Sô bằng chất liệu sành nung màu tro sẫm.

Vào bên trong đình, là một không gian nội thất cổ kính còn giữ được khá nguyên vẹn những nét trạm khắc tinh hoa truyền thống của ông cha vẫn được bảo tồn, lưu truyền.

Theo truyền thuyết đình được xây dựng vào thời Lê, trải qua các thời, đều được tu bổ vì vậy, các vì kèo giữa được làm theo kiểu chồng rường, còn hai vì kèo đầu được làm theo kiểu giá chiêng. Các đầu dư cũng được tạo theo hai phong cách thời Lê và thời Nguyễn cùng tồn tại đến ngày nay. Với lối kết cấu theo hình thức bốn hàng chân gỗ, cả hệ thống cột cái,cột quân đều bằng gỗ lim. Có thể nó nói bộ khung đình còn chắc và hiếm thấy hiện nay.

Từ hệ thống cột cái ra cột quân Đại Bái đình Phù Lưu Thượng là hệ thống xà nách, các xà nách được chạm nổi hình vân ám và lá lật, chồng lên nhau bằng các đấu vuông. Các đấu vuông cũng chạm nổi hoa lá và nhấn chìm chữ “Thọ”. Đặc biệt, hệ thống xà nách phía trong, bên phải người xưa chạm nổi hình một con Nghê - con vật biểu tượng sức mạnh vô biên trong tâm thức của người Việt. Ngoài các họa tiết nói trên, ở Đại Bái đình Phú Lưu Thượng các chi tiết kiến trúc như kẻ, bảy người xưa đều trạm nổi Tứ quý, Tứ linh rất công phu, tinh xảo.

Trong đình, các bộ vì còn khá nguyên vẹn và có niên hiệu từ thời Lê. Các bộ vì này được làm theo kiểu “chống rường” trên 4 chân cột gỗ lim, với hệ thống xà ngang xà dọc liên kết các bộ vì với nhau. Nghệ thuật điêu khắc chủ yếu tập trung tại các đầu dư trạm hình đầu rồng, trên thân phủ đầy các đao mác, đao chớp. Trên thân kẻ, bẩy đều đục chạm nổi rồng, phượng và các mảng hoa lá. Tại gian giữa bài trí 1 Hương án lớn, sơn son thiếp vàng, đây là một tác phẩm điêu khắc được tạo tác đầu thế kỷ XIX. Trên Hương án bài trí nhiều đồ tế tự có giá trị, trong đó có bộ Long ngai bài vị thờ Thành hoàng làng là Lý Bí (542-548) - người anh hùng dân tộc có công đánh đuổi giặc nhà Lương, giành lại quyền tự chủ cho dân tộc và lập ra Nhà nước Vạn Xuân vào thế kỷ thứ VI.

Cuốn thần phả bằng đồng hiện đang lưu giữ tại đình cho biết, tham gia cuộc khởi nghĩa này còn có con trai của Vua là hoàng tử Lý Đê, người đã tuyên truyền nhiều người dân ở Đặng Xá và Phù Lưu tòng quân giết giặc.

Nội thất đình hiện tại được trang hoàng rất lộng lẫy. Chính giữa là bức hoành phi lớn sơn mài với bốn chữ đại tự “Trùng quang Trùng vận” - ý nói Vua cha Lý Bí và Hoàng tử Lý Đê cùng làm nên vinh quang vận nước. Hai cột cái treo đôi câu đối, sơn mài thiếp bao phủ hoàn kim.

Chính giữa Đại Bái bài trí một Hương án lớn, được làm theo kiểu mẫu quần, thiếp bạc phủ hoàn kim - đây là một di vật thời Nguyễn của thế kỷ thứ XIX. Trên hương án bài trí một đôi hạc gỗ, bát hương, bình hoa, hòm sắt và một số đồ tế tự. Trên cùng là Long Ngai bài vị thờ Thành hoàng làng. Một số di vật cổ như Gươm trường, Bát Bửu và một số di vật như y môn, tàn lọng… cũng được bài trí ở đây nên nhìn nội thất đình rất trang nghiêm.

Đình Phù Lưu Thượng cùng với ngôi đền đã gìn giữ những di vật quý: ba long ngai, bài vị, 11 đạo sắc phong và đặc biệt là cuốn thần phả bằng đồng cổ “Phù Lưu xã, Thượng thôn thần tích cổ lục” chất liệu bằng đồng gồm 14 lá đồng đục lỗ sâu gáy với nhau thành quyển sách khổ 19cm nhân 14cm hai tờ bìa trước và bìa sau, sách còn 12 tờ khắc chữ, mỗi tờ khoảng 120 chữ với khoảng 1500 chữ, được viết vào niên hiệu Hồng Phúc (1572, 1573) do Nguyễn Hiển sao chép vào năm Vĩnh Hựu thứ 3 năm 1737ghi chép về lai lịch của các vị Thành hoàng của làng.

Mời quý khách một lần dừng chân tại Đình Phù Lưu Thượng để được chiêm ngưỡng nghệ thuật chạm khắc tinh xảo, sống động trên từng thớ gỗ, thể hiện bàn tay tài hoa của các nghệ nhân xưa, tìm hiểu về những thần tích, sắc phong và truyền thống thờ tự uy nghiêm, đậm đà bản sắc Việt. Để tận hưởng sự tĩnh lặng, cổ kính dưới bóng đa sân đình, nơi thời gian như ngưng đọng.Và cảm nhận hơi thở lịch sử, chiêm ngưỡng nghệ thuật kiến trúc đặc sắc và cầu chúc cho cuộc sống bình an, may mắn.

Di tích Đình Phù Lưu Thượng luôn rộng mở đón chào Nhân dân và du khách thập phương về chiêm bái!

Chào mừng du khách đến với Đền Phù Lưu Thượng - di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia, điểm đến tâm linh hội tụ nét đẹp truyền thống và chiều sâu lịch sử.

Đền Phù Lưu Thượng có tên gọi là đền Mẫu vì cạnh đó có mộ của bà Phương Dung, là vợ (thứ Phi) của vua Lý Nam Đế (một trong số ít vị vua của Việt Nam xưng Đế trước các thế lực ngoại bang).

Đền Phù Lưu Thượng được xây dựng theo kiểu chữ Đinh (J), bao gồm hai hạng mục là Đại Bái và Hậu Cung.

Đại Bái dài 8,20m, rộng 5,70m được chia làm 3 gian.

Về cảnh quan, đây là một thế đất theo quan niệm ngày xưa là “Đắc địa” - bên đầm nổi lên một đọi đất cao, trong trí tưởng tượng của người xưa, đó là cuống của một cành Sen mà bông hoa chính là Đình làng. Nơi đây cũng được người xưa tạo dựng có hệ thống cột trụ, tường bao. Qua hệ thống cổng vào sân đền là tới tòa Đại bái. Nhìn bên ngoài Đại bái hai đầu hồi có hai cột trụ, đắp nổi đèn lồng, nghê chầu, hai đầu hồi xây bít đốc. Cảnh quan ở đây tĩnh mịch, một phần cũng bởi hệ thống cây cổ thụ lưu niên và mặt hồ 7 mẫu bên phải và phía sau Đền.

Về kiến trúc, sau những lần trùng tu tôn tạo, hiện tại đền Phú Lưu Thượng tòa Đại Bái được làm theo kiến trúc với vì kèo giá chiêng và hệ thống 4 hàng chân gỗ. Kỹ thuật thiên về bền chắc, bào trơn, đóng bén, chạm nổi họa tiết với các đề tài “Tứ quý” và “Tứ linh”.

Qua một sân Long nhỏ là tới tòa Hậu Cung - nơi thâm nghiêm của ngôi đền. Hậu cung dài 10.20m, rộng 5,0m, được chia làm hai phần là Tiền Tế và Hậu Cung.

Phần Tiền Tế bên ngoài đắp nổi các đầu đao, trên lợp ngói di cổ. Nội thất bài trí một hương án lớn, ở đây, treo các bức hoành phi

Cửa hậu cung chạm nổi “Lưỡng long chầu Nguyệt”. Có hai cửa nhỏ vào hậu cung, trên các cửa trạm nổi Rồng, Phượng. Đáng lưu ý là họa tiết Rồng ở đây được chạm miệng loe, mắt lồi, có tai như tai rơi, mang phong cách nghệ thuật thời Tây Sơn cuối thế kỷ thứ XVIII.

Hậu cung đền Phù Lưu Thượng bài trí hai lớp Long ngai bài vị. Bài vị phía trước thờ tướng quân Điền Ngọc Lộ, một vị tướng của vua Lý Nam Đế ở Lam Sơn, Thanh Hóa đã có công cùng Hoàng tử Lý Đê là còn của Vua Lý Nam Đế đánh bọn tướng của nhà Lương là Ngụy Khắc Uy và Ngụy Khắc Hùng.

Cuối cùng, trên một khám gỗ lớn, bài trí Long ngai bài vị thờ Hoàng tử Lý Đê con trai Vua Lý Nam Đế và bà Phi Phương Dung - người con gái tài sắc của làng Phù Lưu Thượng hồi thế kỷ VI.

Liên quan đến Đền còn có mộ bà Thứ phi của Lý Nam Đế là bà Phương Dung - thân mẫu của hoàng tử Lý Đê. Theo thần phả, khi bà mất, Vua Lý Nam Đế đã cho quân sĩ đưa Bà về quê an táng. Mộ của bà theo truyền thuyết xưa kia để lộ thiên. Không rõ vào thời nào người xưa đã xây cuốn vòm, trên lợp ngói ri cổ. Trong vòm mộ có một Long ngai thay cho bài vị có một giá gương, hai hòm đựng hài, mũ.

Trước nhà mồ có một hoành phi sơn mài ghi:

Tạm dịch: ca ngợi sự vĩ đại, to lớn của tính chất sinh khởi và bao dung của đất, nơi nuôi dưỡng vạn vật (như người mẹ) và thuận theo mệnh Trời.

Và đôi câu đối:

Với cuốn thần phả bằng đồng cổ hiện đang lưu trữ tại Đình, cùng ngôi mộ của bà Phi Phương Dung bên cạnh Hoàng tử Lý Đê và tướng quân Điền Ngọc Lộ, di tích đền Phú Lư Thượng chỉ dẫn một nguồn thông tin, một sử liệu hiếm thấy.

Trân trọng kính mời du khách về thăm Đền Phù Lưu Thượng để để tìm hiểu về nguồn cội, bày tỏ lòng tri ân và cầu mong những điều tốt lành, bình an; dâng nén tâm hương, tưởng nhớ các vị tiền hiền và cảm nhận vẻ đẹp trầm mặc của một vùng đất di sản của quê hương Hòa Xá.

Rất hân hạnh được đón tiếp du khách thập phương!

Kính thưa quý khách!

Chùa Phù Lưu Thượng là di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia. Đây là một ngôi chùa cổ, được xây dựng ở một thế đất đẹp, cạnh hồ lớn, có hệ thống cây lâu năm và cảnh quan rộng rãi, thoáng đãng. Cạnh chùa có Lăng mộ một vị Phu nhân của Vua Lý Nam Đế, là người con gái của làng Phù Lưu Thượng, là Thân mẫu của Hoàng tử Lý Đê người có công đánh giặc nhà Lương ở thế kỷ thứ VI.

Chùa Phù Lưu Thượng được xây dựng trên cùng một khoảng đất với đền và mộ chùa - Lăng mộ bà Phương Dung, thứ phi của Vùa Lý Nam Đế.

Di tích được xây dựng ở phía ngoài đê sông Đáy, cách làng khoảng 300m. Theo truyền thuyết chùa Phù Lưu Thượng được xây dựng từ cổ xưa, để thờ Phật theo phái Đại thừa. Chùa được xây dựng cạnh lăng mộ bà Thứ Phi của vua Lý Nam Đế (thế kỷ thứ VI) - Một triều đại rất coi trọng đạo Phật với việc xây dựng chùa Khai Quốc (mở nước).

Theo cuốn sách đồng cổ hiện đang được lưu trữ tại Đình (thần phả đình làng viết năm Vĩnh Hựu thứ ba (1737) thì khi mất, bà Thứ Phi được đưa về chôn ở quê hương Phù Lưu Thượng. Và hiện tại hai di tích này gần nhau.

Chùa Phù Lưu Thượng được xây dựng ở một thế đất đẹp. Đứng trên đê nhìn xuống, dưới bóng những cây lưu niên, mái chùa rêu phong ẩn hiện quanh chùa là một cái ao lớn, là một nhánh của sông Đáy chuyển dòng khi xưa. Trước khung cảnh thoáng, rộng này, du khách và Nhân dân qua đây đều ngắm nhìn, chiêm ngưỡng. Cổ nhân Phù Lưu Thượng cho rằng: Thế đất đó chính là thế đất “Con Quy”. Con vật quý trong hệ thống “Tứ linh” này có hai mặt là hai cái giếng đất ấy mặt ngầm nước của sông Đáy, miệng con quy (Rùa) ngậm cành sen mà bông sen chính là đất dựng ngôi Đình làng. Chỉ biết rằng con đường "Cành sen" ấy đã nối ba di tích cổ của làng thành một quần thể kiến trúc đẹp, có liên quan với nhau về tín ngưỡng tôn giáo, văn hóa của đất Phù Lưu Thượng này.

Vào chùa, trước cửa chùa có cổng Tam Quan được xây hai tầng bốn mái. Kiến trúc Tam Quan đều bằng gỗ tốt. Tam quan xây cuốn vòm ba cửa, đầu hồi bít đốc, đắp nổi hai cột trụ.

Qua Tam Quan đến một khoảng sân rộng trồng hoa và cây lưu niên, bên phải sân có một cái giếng đất gọi là Mắt Rùa rộng khoảng 70 mét vuông, hình tròn - nơi xưa nay dân làng vẫn ra gánh nước ăn là tới chùa chính.

Chùa Phù Lưu Thượng kiến trúc hình chữ (I) công, bao gồm tòa Bái Đường và Thượng Điện.

Bái đường dài 10,0m, rộng 6,1m, được chia làm ba gian, hai dĩ. Kết cấu kiến trúc theo hình thức bốn hàng chân gỗ với vì theo kiểu trồng giường. Hệ thống cột cái cao 4,3m, cột quân cao 3,0m, có hệ thống cửa bức bàn phía trước. Nội thất tòa Bái Đường thoáng rộng, dành chỗ cho các tín đồ hành lễ. Tại đây chỉ bài trí hai pho tượng Thổ địa và Thánh Tăng ở hai gian đầu hồi. Cũng ở gian bên trái có quả chuông lớn đúc năm Gia Long thập bát niên (1819).

Nội thất Bái Đường gian chính giữa bài trí một hương án cổ, dài 1,84m, rộng 1,0m, cao 1,18m điêu khắc “Bát tiên quá hải” và một bức phù điêu khá công phu chạm nổi 8 vị La Hán đang cưỡi các con vật: Cá, Rùa, Long, Mã, mây…

Chính giữa chạm nổi “Ngư Long húy thủy” điển điểm xuyết “Tứ quý”. Tai chùa còn có nhiều cổ vật và các di vật sơn thiếp vào đầu thời Nguyễn thế kỷ XIX, các đầu hồi, hoành phi đều được sơn son thiếp vàng hoặc sơn mài.

Nội dung các mộc biển đều ca ngợi cảnh chùa, cảnh Phật:

Ở các rường cụt, kẻ bẩy… người xưa đều chạm rồng và hoa lá cách điệu.

Nối liền Bái đường là Thượng điện - Hạng mục kiến trúc này nằm dọc với Bái đường, chia làm 4 gian dài 10,1m x rộng 6,0m, được làm bằng gỗ lim. Về kiến trúc thiên về bền chắc, bào trơn đóng bén, trên lợp ngói ri cổ. Tòa Thượng điện này không gian cao từ mặt đất đến nóc là 4,20m. Không gian này xây bệ để bài trí 5 lớp tượng Phật với các bệ từ thấp lên cao, xây cuốn vòm bằng gạch cổ.

Sau chùa là Nhà tổ, nhà khách và vườn hoa. Nơi đây thờ Tam Toàn Thánh Mẫu và chư vị Phật tổ.

Nhìn tổng thể, chùa thiên về chiều sâu, có sân trước, sân sau, khép kín từ Tam quan đến phòng khách.

Chùa Phù Lưu Thượng còn giữ được các di vật:

- 4 hoành phi.

- 4 câu đối.

- 1 quả chuông thời Gia Long (1919).

- 3 bát hương bằng đồng.

- 1 bát hương gốm Thổ Hà.

- 8 cây đền gỗ.

- 1 mâm bồng.

- 2 khám gỗ sơn son thiếp vàng.

- 3  hương án (thời Nguyễn).

- 1 kiệu vàng (kiệu bà mui luyện).

Chùa có hệ thống tượng phật khá đầy đủ, được bài trí với nhiều lớp tượng được tạo tắc bằng gỗ sơn son, thiếp vàng cùng các di vật quý.

- Lớp tượng trên cùng tòa Thượng Điện: là 3 pho tượng Tam Thế tượng trưng cho ba đời chỉ Phật Quá khứ, Hiện tại và Vị lai. Được tạc bằng gỗ sơn son thiếp vàng. Cả ba pho tượng tương đối giống nhau đặt ở ban thờ chính của gian giữa toà Thượng điện, tượng cao 0,94m ngang 0,75m, ngồi trên tòa sen, các thế tay đều để theo thế Định Ân.

- Lớp tượng tự thứ 2: là tượng A Di Đà. Đây là một trong những pho tượng lớn nhất của chùa Phù Lưu Thượng. Tượng được tạc bằng gỗ sơn son, thiếp vàng, ngồi trên tòa sen. Mắt tượng nhìn xuống, miệng hơi mỉm cười, ngực có chữ Vạn chạm nổi. Tay để theo thế Định Ấn, tượng cao 1.09 mét, ngang đầu gối 0.67 mét

- Lớp tượng thứ 3: là tượng nhị Bồ Tát. Cả hai pho đều được tạc đứng. Đầu đội mũ kim Phật, quần áo được tạo liền vào thân với những nếp rất uyển chuyển, hài hòa. Hai pho này đều cao 1,14m.

- Lớp tượng thứ 4: là tượng Quan Thế Âm Tống Tử. Tượng được tạc ở tư thế ngồi. Tay phải tượng bế trẻ Hài đồng, tay trái đặt lên đầu gối. Tượng cao 1,12cm.

- Lớp tượng thứ 5: là hai pho tượng: bên Trái là tượng Thái Thượng Lão quân, cao 1,04m, bên Phải là tượng Đa Văn Thiên Vương. Theo Phật học, tay tượng cầm một cái lưỡi, ý chỉ là tụng niệm không thành tiếng để suy nghĩ, cái lưỡi bằng kim cương nên còn gọi là “Kim Cương ngữ”. Pho tượng này cao 1,11m.

- Lớp tượng thứ 6 ở Thượng Điện: là tượng Cửu Long. Tòa Cửu Long này điêu khắc 9 còn Rồng, sơn son thiếp vàng chầu vào đức Phật Thích Ca sơ sinh và phía dưới có 2 pho đại Thiên Vương. Đây là 2 pho tượng có chức năng hộ trì Phật Thích Ca và Phật pháp nói chung. Cả 2 pho tượng đều được tạc đứng. Trang phục được tạc theo lối võ quan, cao 1,1m. Có thể nói nghệ thuật điêu khắc 2 pho tượng này đạt ở một trình độ cao.

Lớp tượng cuối cùng: ở tòa Bái Đường là tượng Thổ địa và Thánh tăng. Cả 2 pho đều được tạc bằng gỗ. Đặc biệt lại được người xưa bài trí trong Khám gỗ, chạm nổi Tứ linh và sơn son thiếp vàng để tỏ lòng trân trọng.

Chùa Phù Lưu Thượng tọa lạc trên một khu vực rộng rãi, thoáng đẹp. Ngoài việc hành lễ còn là một địa điểm tham quan của du khách trên đường đi trẩy hội chùa Hương

Di tích đã được tu bổ lớn vào năm Gia Long thập bát niên năm 1819. Đến năm 1990, nhân dân tu bổ cổng Tam Quan.

Mời bạn ghé thăm chùa Phù Lưu Thượng để tận hưởng bầu không khí trong lành, hòa mình vào thiên nhiên xanh mát và nét trầm mặc của ngôi chùa cổ.để tìm về những khoảng lặng bình yên, thắp nén hương thơm cầu nguyện an lành và khám phá chiều sâu văn hóa của vùng đất di sản.

Rất hân hạnh được đón tiếp Nhân dân và du khách thập phương!

                                                     Hòa Xá, tháng 5 năm 2026

Phòng Văn hóa - Xã hội xã Hòa Xá (ThiVu)

I