Đình Thanh Lợi thờ Bản cảnh Thành hoàng làng là Quỳnh Phương Công Chúa Lê Thị Ngọc Hạnh cự trưởng đại vương, thường được nhân dân địa phương tôn kính gọi là bà chúa Lê; đồng thời phối thờ Quỳnh Phương Công chúa Lê Thị Ngọc Quỳnh và Dung Hoa Công chúa Lê Thị Ngọc Trang. Việc phụng thờ các vị thần nữ có công với dân, với làng thể hiện truyền thống tri ân, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” và niềm tin tâm linh sâu sắc của cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật và tín ngưỡng, đình Thanh Lợi đã được UBND thành phố Hà Nội xếp hạng là Di tích lịch sử cấp Thành phố theo Quyết định số 6162/QĐ-UBND ngày 28/11/2024. Đây là sự ghi nhận quan trọng đối với giá trị của di tích, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo vệ, gìn giữ và phát huy di sản trong đời sống đương đại.
1. Vị trí, lịch sử hình thành và quá trình phát triển
Di tích tọa lạc tại thôn Thanh Lợi, xã Hồng Sơn, thành phố Hà Nội. Theo tư liệu hiện có, chưa xác định được chính xác năm khởi dựng ban đầu của đình; tuy nhiên, hệ thống kiến trúc và các di vật còn lưu giữ cho thấy đình mang đậm dấu ấn nghệ thuật thời Nguyễn, trải dài từ niên hiệu Tự Đức đến Bảo Đại.
Sự hiện diện của các hoành phi, câu đối, cuốn thư, kiệu gỗ, quán tẩy, bia đá và sắc phong là những chứng tích quan trọng, phản ánh quá trình hình thành, tồn tại và phát triển lâu dài của di tích trong đời sống cộng đồng địa phương. Trải qua nhiều biến thiên của lịch sử, chiến tranh, thời tiết khắc nghiệt và sự thay đổi của đời sống xã hội, đình Thanh Lợi vẫn bảo lưu được nhiều yếu tố gốc có giá trị.
Đặc biệt, bộ khung kiến trúc với các cấu kiện gỗ chạm khắc tinh xảo và bốn cột cái gian giữa làm bằng đá xanh là minh chứng cho sự đầu tư công phu của người xưa trong quá trình dựng đình, tôn tạo đình. Đây cũng là cơ sở để khẳng định vị trí của đình Thanh Lợi trong hệ thống di tích lịch sử, văn hóa của địa phương.
Hiện nay, tài liệu về di tích chưa nêu đầy đủ các mốc trùng tu cụ thể theo từng thời kỳ. Tuy vậy, qua thực tế bảo tồn và sử dụng, có thể thấy đình đã nhiều lần được nhân dân và chính quyền địa phương quan tâm chăm lo, tu bổ, chỉnh trang cảnh quan nhằm gìn giữ không gian thờ tự, bảo vệ hiện vật và phục vụ các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng. Sân đình được lát gạch, khuôn viên có cây cảnh, cây lưu niệm, tạo cảnh quan trang nghiêm, xanh mát; đồng thời các hạng mục phụ trợ được sắp xếp để phù hợp hơn với yêu cầu bảo vệ và phát huy giá trị di tích.
2. Kiến trúc đặc trưng của di tích
Về tổng thể, đình Thanh Lợi gồm các hạng mục chính như cổng đình, tòa Đại bái, Hậu cung và một số hạng mục phụ trợ trong khuôn viên. Cổng đình được xây bằng gạch với bốn trụ, hai trụ chính có mái che theo kiểu bốn mái, trang trí hình tượng lưỡng long chầu nhật, tạo dáng vẻ trang trọng và thể hiện quan niệm thẩm mỹ truyền thống trong kiến trúc đình làng Việt Nam.
Tòa Đại bái là hạng mục nổi bật, được kết cấu theo dạng nhà ngang ba gian hai chái, mái bốn phía với các đầu đao cong, lợp ngói di. Trên mái và các cấu kiện kiến trúc có trang trí các đề tài rồng, lân, nghê chầu, hoa văn lá lật, tứ linh, tứ quý. Bộ vì gian giữa còn bảo lưu các đầu dư chạm hình rồng mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn; đầu dư được liên kết ăn mộng xuyên qua thân cột cái, nửa trước chạm đầu rồng, nửa sau gắn với phần vì hạ chạm hình đuôi rồng. Những chi tiết này cho thấy trình độ kỹ thuật và tư duy thẩm mỹ tinh tế của nghệ nhân xưa.
Một nét độc đáo của đình Thanh Lợi là bốn cột cái gian giữa được làm bằng đá xanh, chắc khỏe và bền vững. Đây là đặc điểm không phổ biến trong nhiều di tích cùng thời, góp phần tạo nên giá trị riêng của ngôi đình. Hậu cung là không gian linh thiêng nhất, nơi bài trí hương án, khám thờ, tượng thờ và các đồ thờ tự, thể hiện sự tôn nghiêm trong tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng. Bên cạnh đó, khuôn viên đình còn có am miếu nhỏ phía sau góc bên trái thửa đất, theo lời các cụ cao niên là nơi để các vị thần tạm ngự trước khi vào đình.
3. Hệ thống hiện vật, di vật và giá trị tư liệu
Đình Thanh Lợi hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật, di vật có giá trị, trong đó có 5 trong tổng số 13 sắc phong, cùng các đồ thờ và hiện vật thời Lê, thời Nguyễn như hoành phi, câu đối, cuốn thư, kiệu, quán tẩy, bia đá và các đồ thờ tự khác.
Đây là nguồn tư liệu quý giúp nghiên cứu về lịch sử làng xã, tín ngưỡng thờ Thành hoàng, nghệ thuật trang trí truyền thống và mối quan hệ giữa triều đình phong kiến với đời sống tín ngưỡng dân gian ở địa phương. Những hiện vật này không chỉ có giá trị về mặt lịch sử mà còn có giá trị khoa học, thẩm mỹ và giáo dục. Mỗi bức hoành phi, câu đối, sắc phong hay cấu kiện chạm khắc đều góp phần kể lại một phần câu chuyện về quá trình cư trú, lao động, lập làng, giữ làng và xây dựng đời sống văn hóa của các thế hệ cư dân Thanh Lợi.
4. Lễ hội truyền thống và hoạt động tín ngưỡng
Lễ hội truyền thống thôn Thanh Lợi được tổ chức chính vào ngày 10 tháng 11 âm lịch hằng năm, gắn với ngày hóa của Công chúa Lê Thị Ngọc Hạnh. Theo Quy ước làng văn hóa năm 1998, lễ hội diễn ra vào ngày 9 và 10 tháng 11 âm lịch; cứ 3 đến 5 năm tổ chức chính một lần, còn hằng năm tổ chức dâng hương tưởng niệm tại chỗ theo nghi thức truyền thống.
Lễ hội nhằm tưởng nhớ ba vị Quốc mẫu Thượng Đẳng Đại Vương. Theo bản kê khai của lý trưởng ngày 07/5/1938, Công chúa Lê Thị Ngọc Hạnh là con cháu đời vua Lê Hiển Tông, hiển linh ở thời vua Lê Chiêu Thống, có công khai hoang, lập ấp, phát triển đời sống dân sinh, bảo vệ nhân dân, giúp ổn định sản xuất nông nghiệp và hình thành những phong tục, tập quán tốt đẹp cho dân làng.
Trong lễ hội, phần lễ thường có các nghi thức dâng hương, tế Thành hoàng, rước và cầu phúc; phần hội là dịp để nhân dân giao lưu, gặp gỡ, ôn lại truyền thống, thắt chặt tình làng nghĩa xóm. Các hoạt động tín ngưỡng tại đình thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, lòng biết ơn đối với tiền nhân, đồng thời gửi gắm ước vọng về quốc thái dân an, mùa màng thuận lợi, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
5. Giá trị văn hóa - lịch sử và vai trò trong đời sống cộng đồng
Đình Thanh Lợi là không gian kết tinh nhiều lớp giá trị văn hóa - lịch sử của địa phương. Về lịch sử, đình phản ánh quá trình hình thành làng xóm, quá trình tôn vinh các nhân vật có công với dân, với làng và sự gắn bó của cộng đồng qua nhiều thế hệ. Về văn hóa, đình là nơi bảo tồn phong tục, lễ nghi, tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng, đồng thời là địa điểm tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, sinh hoạt cộng đồng trong những dịp lễ hội, ngày truyền thống của thôn.
Trong đời sống hiện nay, đình Thanh Lợi tiếp tục giữ vai trò là điểm tựa tinh thần của nhân dân địa phương. Mỗi dịp lễ hội, ngày sóc vọng hoặc các sự kiện văn hóa của thôn, người dân lại cùng nhau chăm lo hương khói, tổ chức nghi lễ, chỉnh trang cảnh quan, qua đó bồi đắp tinh thần đoàn kết, trách nhiệm cộng đồng và niềm tự hào về quê hương. Di tích cũng góp phần giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống lịch sử, đạo lý tri ân tiền nhân và ý thức bảo vệ di sản văn hóa.
6. Ý nghĩa của di tích trong việc gìn giữ bản sắc dân tộc
Đình Thanh Lợi không chỉ là một công trình kiến trúc cổ mà còn là biểu tượng của bản sắc văn hóa làng Việt, nơi hội tụ tín ngưỡng, lễ hội, nghệ thuật chạm khắc, phong tục truyền thống và tinh thần cộng đồng. Bảo tồn đình Thanh Lợi chính là bảo tồn ký ức lịch sử, gìn giữ cội nguồn văn hóa và trao truyền những giá trị tốt đẹp của cha ông cho các thế hệ mai sau.
Trong bối cảnh đô thị hóa và hội nhập hiện nay, việc phát huy giá trị di tích cần gắn với xây dựng nếp sống văn minh, phát triển du lịch văn hóa phù hợp, nâng cao ý thức của người dân, nhất là thế hệ trẻ, để di tích tiếp tục sống trong đời sống cộng đồng và đóng góp thiết thực vào việc gìn giữ bản sắc dân tộc.
Từ những giá trị trên, có thể khẳng định đình Thanh Lợi là niềm tự hào của nhân dân thôn Thanh Lợi nói riêng và xã Hồng Sơn nói chung; là địa chỉ giáo dục truyền thống, bồi đắp tình yêu quê hương, ý thức trách nhiệm trong bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa của địa phương.
