Đình Thượng Ngọ Xá

1.Loại hình và Xếp hạng: Là di tích Lịch sử và Kiến trúc - Nghệ thuật. Được Bộ trưởng Bộ Văn hóa Thông tin xếp hạng là Di tích cấp Quốc gia theo Quyết định số 65 QĐ/BT ngày 16/01/1995.

2. Nhân vật thờ phụng và Giá trị lịch sử

• Nhân vật thờ phụng: Đình thờ Đương cảnh phổ đồng đại vương - Minh Hiển đại vương (tên thật là Phan Hoằng Quang), một Lạc tướng thời Hùng Duệ Vương (Hùng Vương thứ 18). Ngoài ra, Quán của làng thờ Mẫu (Quốc Mẫu vua bà) và Thủy Tinh Hoằng phi Lân nữ công chúa.

• Thần tích: Ngài Phan Hoằng Quang là người khai sơn lập địa, dựng lên làng Ngọ Xá ngày nay. Khi quân Thục xâm lược nước Văn Lang, Ngài được Tản Viên Sơn Thánh giao chỉ huy cánh thủy quân hướng Châu Hoan, đánh thắng trận lớn chém 2000 đầu giặc, giúp bảo vệ bờ cõi.

• Sự kiện lịch sử: Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, khu vực đình từng bị địch chiếm đóng, đào hầm hào làm ảnh hưởng đến cảnh quan và gây mất mát một số hiện vật.

3. Đặc điểm Kiến trúc - Nghệ thuật

• Đình Thượng (Đình Sắc): Là nơi lưu giữ sắc phong, bài vị và là nơi "ngự" của Thần. Đình được xây dựng vào thời Nguyễn, có mặt bằng chữ Công (gồm Tiền đường, Đại bái, Trung cung và Hậu cung). Điểm độc đáo là kiến trúc kết hợp hài hòa Đông - Tây: bên ngoài mang dáng dấp truyền thống với mái đao cong, mái lợp ngói ri; bên trong sử dụng kiến trúc cuốn vòm mai cua (kiểu Gô-tích) bằng gạch, vôi vữa thay thế cho hệ thống vì kèo gỗ.

• Đình Trung: Là nơi tổ chức hội hè, sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Đình Trung xưa có quy mô đồ sộ bằng gỗ lim nhưng bị tàn phá trong chiến tranh, sau này được dựng lại trên nền đất cũ với vật liệu mới (bê tông) cho phù hợp với vùng ven sông Đáy. Đình Trung có mặt bằng chữ Vương, nổi bật với hệ thống Hậu cung giữ được kiến trúc cổ thời Khải Định, kết hợp vòm cuốn với trang trí hoa lá, chùm nho.

4. Hệ thống Di vật, Cổ vật

• Tài liệu cổ: 01 cuốn ngọc phả chữ Hán do Nguyễn Bính soạn năm Hồng Phúc nguyên niên (1557), 01 cuốn văn tế, và 07 đạo sắc phong từ thời Tây Sơn đến thời Nguyễn (Quang Trung, Cảnh Thịnh, Thiệu Trị, Thành Thái, Duy Tân, Khải Định).

• Đồ thờ tự: Ngai đầu rồng và bài vị thờ Thành hoàng ở hai đình mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn.

• Hiện vật khác: 02 voi gỗ, 03 chiếc kiệu, bộ bát bửu, 03 biển gỗ, 01 cửa võng, 02 phỗng Chàm (đều thuộc nghệ thuật thời Nguyễn), cùng 03 bát hương gốm Thổ Hà men nâu và 04 đôi câu đối chữ Hán ca ngợi công đức thần.

5. Lễ nghi phụng sự

• Thời gian: Lễ hội làng Ngọ Xá được tổ chức trong 3 ngày vào tiết xuân nông nhàn (ngày 12 tháng Giêng là ngày sinh của thần).

• Nghi thức: Trước khi vào hội chính có lễ bao sái và rước kiệu đón thần sắc từ Đình Thượng (Đình Sắc) về Đình Trung để tế hội đồng theo nghi lễ cung đình.

• Phần hội: Lễ rước kiệu diễn ra tưng bừng với múa sư tử, múa rồng, múa sinh tiền, múa gậy. Các hoạt động thể thao dân gian bao gồm bơi, bắt vịt trên sông Đáy, bịt mắt bắt dê; buổi tối có hát chèo, hát cửa đình.

6. Công tác bảo vệ và Khoanh vùng di tích

• Theo bản đồ và biên bản khoanh vùng lập năm 1999, cả hai ngôi đình đều có khu vực bảo vệ nghiêm ngặt:

  • Khu vực bảo vệ I của Đình Thượng: Bao gồm thửa đất số 62A với diện tích 2.094 m2. (Phía Đông giáp thửa 63 và 62B, Tây giáp thửa 42, Nam giáp thửa 61, Bắc giáp bờ đê sông Đáy).

  • Khu vực bảo vệ I của Đình Trung: Bao gồm thửa đất số 268A với diện tích 1.615 m2. (Phía Đông giáp đường làng/vườn ươm, Tây và Nam giáp thửa 268B, Bắc giáp bờ đê sông Đáy).

• Nghiêm cấm mọi hoạt động xây dựng, khai thác trong các khu vực đã khoanh vùng bảo vệ. Trường hợp đặc biệt phải được sự cho phép của Bộ trưởng Bộ Văn hóa Thông tin.