Đình Tri Lai

          Về tổng thể kiến trúc, đình Tri Lai được quy hoạch và xây dựng theo bố cục mặt bằng hình chữ Tam (三) – một trong những kiểu kiến trúc truyền thống chuẩn mực, bề thế của đình làng cổ. Toàn bộ công trình gồm ba hạng mục kiến trúc chính được sắp xếp song song, nối tiếp nhau một cách chặt chẽ bao gồm: Đình Hạ, Đình Trung và Đình Thượng. Phía trước Đình Hạ mở ra một không gian sân đình rộng lớn, là nơi diễn ra các hoạt động lễ hội cộng đồng. Chạy dọc hai bên sân đình là hai dãy tòa tả mạc và hữu mạc, tạo nên sự cân đối, hài hòa cho toàn bộ khuôn viên. Điểm xuyết ở phía ngoài cùng là hệ thống nghi môn đình bề thế, uy nghi, đóng vai trò như một ranh giới tâm linh, dẫn dắt bước chân người hành hương vào chốn tôn nghiêm.

          Nhờ sự gìn giữ, bảo tồn nghiêm túc của các thế hệ người dân, cho đến nay, đình Tri Lai vẫn còn lưu giữ được một kho tàng di vật, cổ vật nguyên bản, có giá trị lịch sử và mỹ thuật vô cùng đặc sắc gồm:

          - Các cỗ Long ngai, Bài vị và Kiệu bát cống: Tất cả đều được đục đẽo, chạm khắc hoa văn tinh xảo với các đề tài tứ linh (Long, Ly, Quy, Phượng), các đường bong bong, chạm nổi thể hiện trình độ điêu khắc bậc thầy của các nghệ nhân xưa.

          - Hệ thống hoành phi, câu đối, hương án cổ: Đặc biệt là các bức đại tự và đồ thờ tự có niên đại từ thời hậu Lê, được sơn son thếp vàng lộng lẫy, chứa đựng nhiều thông điệp văn hóa, giáo dục sâu sắc.

          - Cặp ngựa Trắng: Đi kèm là hệ thống yên ngựa được chạm trổ hình tượng "phượng vũ" (chim phượng múa) hết sức tinh tế, sống động.

          - Hai bia đá cổ bằng chữ Hán: Đây là những "sách đá" vô giá ghi chép lại tư liệu về những người có công đức xây dựng đình, quy chế tế lễ cũng như lịch sử hình thành của vùng đất.

          Điểm nhấn đặc biệt nhất trong kho tàng di sản tại đây chính là 13 đạo sắc phong quý hiếm còn vẹn nguyên qua bom đạn thời gian. Đây là các văn bản hành chính tâm linh do các đời vua triều Nguyễn ban tặng để ghi nhận công đức của thần Tản Viên đối với quốc gia, dân tộc, trải dài qua nhiều niên hiệu lịch sử như: Cảnh Hưng (1740), Chiêu Thống (1787), Cảnh Thịnh (1796), Minh Mệnh (1821), Thiệu Trị (1841), Tự Đức (1850), Đồng Khánh (1886), Duy Tân (1909) và Khải Định (1924). Bên cạnh đó, đình còn lưu giữ hàng loạt hiện vật đồ thờ quý giá khác như bảng văn gỗ, hạc thờ bằng gỗ, mũ gỗ chạm cánh sen, 01 cuốn thần phả bằng chữ Hán cùng nhiều đồ thờ tự bằng chất liệu gốm cổ và đồng thau độc đáo.

          Không chỉ là một công trình tôn giáo, tín ngưỡng thuần túy, đình Tri Lai còn là một chứng tích lịch sử oanh liệt, một "địa chỉ đỏ" ghi dấu những trang sử vàng của phong trào cách mạng địa phương trong thế kỷ 20. Trong giai đoạn sục sôi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, mái đình cổ kính này đã trở thành trung tâm đầu não của phong trào quần chúng. Đây chính là nơi diễn ra cuộc mít-tinh quy mô lớn của nhân dân nhằm cướp chính quyền, thu triện của lý trưởng phong kiến, chính thức xóa bỏ ách áp bức bóc lột và cũng là nơi chứng kiến sự thành lập của Ủy ban Lâm thời Cách mạng địa phương.

          Đặc biệt, lịch sử đình Tri Lai đã viết nên một trang trang trọng khi vào mùa thu năm 1946, cố Chủ tịch nước Tôn Đức Thắng đã chọn nơi đây làm căn cứ về ở và làm việc. Trong thời gian hoạt động cách mạng bí mật tại đây, Bác Tôn đã chủ trì một buổi lễ mít-tinh lớn với sự tham gia đông đảo của quần chúng nhân dân ba xã: Vạn Thắng, Đồng Thái và Vật Lại cũ. Tại buổi mít-tinh này, Ngài đã trang trọng thông báo kết quả của cuộc bầu cử Quốc hội khóa I – cuộc tổng tuyển cử đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đồng thời trực tiếp phát động phong trào, kêu gọi nhân dân chuẩn bị tinh thần và lực lượng cho cuộc kháng chiến trường kỳ với khẩu hiệu “Toàn dân kháng chiến, toàn diện kháng chiến”.

          Ghi nhận những giá trị to lớn về lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật độc đáo đó, ngày 03/3/2003, Ủy ban Nhân dân tỉnh Hà Tây (cũ) đã ban hành Quyết định số 233/QĐ-UBND chính thức cấp bằng công nhận Đình Tri Lai là Di tích Lịch sử – Văn hóa. Sự kiện xếp hạng di tích này không chỉ là niềm vinh dự, tự hào lớn lao của người dân làng Tri Lai, xã Vật Lại mà còn là cơ sở pháp lý, nền tảng khoa học quan trọng để chính quyền và nhân dân địa phương thực hiện tốt công tác quản lý, bảo vệ, tu bổ, tôn tạo và phát huy giá trị di tích một cách bài bản theo đúng Luật Di sản văn hóa. Qua đó, góp phần bảo vệ vững chắc các giá trị lịch sử, tín ngưỡng truyền thống, phục vụ tốt nhu cầu sinh hoạt tâm linh và hưởng thụ văn hóa ngày càng cao của nhân dân.

          Trong xu thế phát triển hiện nay, đình Tri Lai được đánh giá là một điểm đến giàu tiềm năng, giữ vị trí chiến lược trong định hướng phát triển du lịch văn hóa, du lịch tâm linh của xã Vật Lại nói riêng và huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội nói chung. Việc gắn kết chặt chẽ giữa công tác bảo tồn, tôn tạo di tích với việc giới thiệu, quảng bá sâu rộng các giá trị văn hóa truyền thống sẽ là chìa khóa để hình thành nên các sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng. Những sản phẩm này hứa hẹn sẽ thu hút đông đảo du khách thập phương, các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đến tham quan, tìm hiểu sâu hơn về lịch sử dân tộc, thưởng lãm kiến trúc nghệ thuật đỉnh cao và hòa mình vào đời sống văn hóa đậm đà bản sắc của cộng đồng cư dân nơi đây.

          Thông qua việc gìn giữ và phát huy bền vững giá trị của đình Tri Lai, thế hệ trẻ hôm nay sẽ có cơ hội quý báu để tiếp cận, học hỏi và thấu hiểu một cách sâu sắc về cội nguồn lịch sử, về tài năng sáng tạo nghệ thuật của thế hệ cha ông đi trước. Đây cũng chính là giải pháp hữu hiệu để nâng cao ý thức, trách nhiệm của toàn cộng đồng trong công tác bảo vệ di sản quốc gia, cùng nhau xây dựng một môi trường văn hóa lành mạnh, tiên tiến, đậm đà bản sắc địa phương, đồng thời đóng góp tích cực vào mục tiêu chiến lược phát triển kinh tế – xã hội và du lịch bền vững của Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới.