Đình Tử Dương

1. Loại hình và Xếp hạng: Là di tích Kiến trúc Nghệ thuật cổ. Được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thông tin và Thể thao ký Quyết định số 138/QĐ công nhận và xếp hạng là Di tích cấp Quốc gia vào ngày 31/01/1992.

2. Nhân vật thờ phụng và Giá trị lịch sử

• Nhân vật thờ phụng tại Đình: Đình thờ "Đại long quốc vương đệ tam Hoàng tử" – một trong 100 người con của Lạc Long Quân và Âu Cơ.

• Thần tích (Anh hùng văn hóa thời Hùng Vương): Sự tích gắn liền với công cuộc trị thủy, chinh phục thiên nhiên buổi đầu dựng nước. Truyền thuyết kể rằng, ngài đã vâng lệnh vua cha chỉ huy 50 thủy thần, 50 sơn thần đánh lùi "giặc nước" (thủy tai) đang đe dọa vùng đất Sơn Minh, qua đó lập nên làng xã Tử Dương trên khu đất đắc địa có hình "chuồn chuồn lượn", đầu ôm lấy đầm nước.

3. Đặc điểm Kiến trúc - Nghệ thuật

• Đình Tử Dương: Nằm ở vị trí trung tâm, cao nhất làng (thế đất hình đầu rồng), cửa hướng Nam nhìn ra đầm Thủy trong xanh.

  • Bố cục: Gồm Cổng đồng trụ, Đại bái và Hậu cung.

  • Kiến trúc & Điêu khắc: Tòa Đại bái đồ sộ với 7 gian 2 chái, xây bít đốc, bờ nóc đắp hai đầu rồng. Kết cấu gồm 8 vì kèo, 4 hàng cột (cột tứ trụ đường kính 0,4m kê trên tảng đá chạm trổ tứ linh, bát quái và hình trống đồng). Điêu khắc gỗ tập trung ở các cốn, đầu dư, bẩy hiên với các đề tài "long cuốn thủy", rồng, ngựa, hoa lá, tùng mai và các loài thú (hổ, nai, mèo, chim phượng) phản ánh đậm nét đời sống nông nghiệp. Cuốn thư chạm thủng "lưỡng long chầu nguyệt" khắc 3 chữ "Ngự đường cù".

4. Hệ thống Di vật, Cổ vật

• Tại Đình: Lưu giữ 01 cuốn Thần phả (Hồng Phúc nguyên niên - 1572); 40 đạo sắc phong (32 đạo thời Lê, sớm nhất là Sùng Khang năm thứ 6 - 1586, và 8 đạo thời Nguyễn). Ngoài ra còn có 5 ngai thờ (1 ngai Đại long vương, 4 ngai thổ địa), kiệu bát cống, hương án, khám thờ, 3 cuốn thư, gươm trường bát bửu. Đáng chú ý là bài vị chạm khắc hình nhân đầu đội mũ miện đặt trong ngai lớn sơn son thếp vàng.

5. Công tác bảo vệ và Khoanh vùng di tích

• Theo biên bản ngày 28/12/1991 và bản đồ địa chính, toàn bộ cụm di tích Đình và Chùa Tử Dương được khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt:

  • Khu vực bảo vệ (Khu vực I - Bất khả xâm phạm): Gồm toàn bộ các thửa đất số 444, 445, 446, 441, 440, 439, 436, 435. Ranh giới: Đông giáp các thửa 448, 437, 438, 433; Tây giáp đường ngõ cổng đá và một phần các thửa 449, 450, 491, 490; Nam giáp ngõ ba đường làng và thửa 492; Bắc giáp đường ngõ chùa và các thửa 355, 361, 362, 365.

  • Khu vực điều chỉnh xây dựng (Khu vực II): Gồm các thửa 444, 445, 446, 441, 440, 439, 435, 449, 450, 491, 490, 355, 361, 362, 365. Bất cứ hoạt động xây dựng nào tại đây đều phải xin phép UBND tỉnh và có ý kiến của Bộ/Sở Văn hóa.

• Việc quản lý, tu bổ và sử dụng di tích phải tuân thủ nghiêm ngặt theo Pháp lệnh bảo vệ và sử dụng di tích lịch sử văn hóa.