đình Vân Côn

Thôn Vân Côn, xã An Khánh, thành phố Hà Nội có một ngôi đình lớn. Nhân dân địa phương và quanh vùng thường gọi là đình Vân Côn. Vân Côn có tên nôm là làng Lênh nên có người còn gọi là đình Lênh. Cách đình không xa có một ngôi quán cổ được xây bên tả ngạn sông Đáy thờ bà Á Lã nàng Đê. Nhân dân quen gọi là Quán Sông.

Trước năm 1945, Vân Côn thuộc Tổng Thượng Cốc, huyện Từ Liêm, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông. Ngày nay, xã Vân Côn thuộc huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây.

Đình Vân Côn nhìn về hướng Tây Bắc. Trước cửa đình là ao đình, cây đa và giếng nước, tạo thành một cảnh quan đẹp mắt và quen thuộc của làng quê Việt Nam. Cảnh quan ấy biết bao biến động của thời gian và thời cuộc, nay vẫn còn như xưa. Ba bề còn lại của di tích đều có cư dân quần tụ.

Đình Vân Côn được kiến trúc theo kiểu chữ Tam (≡). Hạng mục công trình đầu tiên của di tích là toà Tiền đường. Toà nhà này được kiến trúc gồm 5 gian, bốn bề đều để trống như kiểu các toà thiên hương. Kết cấu kiến trúc của hạng mục này theo hình thức 4 chân cột và vì nóc kiểu chồng rường - lối kiến trúc phổ biến của thời Nguyễn. Chỉ có điều đặc biệt, đáng lưu ý là các hàng cột quân chạy xung quanh công trình đều được người xưa làm bằng cột đá. Những cột đá này đều được xẻ bằng đá núi, vuông vức, có gờ chỉ chạy dọc. Mỗi cột cao gần 3m, có tất cả 16 cột đá kích thước và hình dạng rất giống nhau. Còn lại 16 cột cái đều làm bằng gỗ lim, chu vi mỗi cột từ 1,0m - 1,2m.

Toà Tiền bái đình Vân Côn còn khá hoàn chỉnh, nguyên vẹn. Nhìn bên ngoài, người xưa đắp nổi 4 đầu đao cong vút. Trên bờ giật đắp nổi từng cặp con Kìm và con Sô. Bờ nóc đắp nổi “Lưỡng Long chầu nguyệt”. Cả bờ nóc và bờ giải đều gắn hoa tiết hoa chanh. Bên trong toà bái đường còn giữ nguyên 8 bức cốn lớn, được chạm khắc theo đề tài “Ngư long hý thuỷ” với 4 cấp đăng đối nhau. Có thể nói đây là những tác phẩm điêu khắc rất công phu. Trung tâm bức cốn là một con rồng lớn, miệng phun nước. Dưới tia nước là cá chép lao mình lên. Phụ hoạ cho hình tượng này là các hoạ tiết: chim phượng, nghê, long mã, rùa, hoa sen nở giữa thuỷ ba sóng gợn. Ngoài các bức cốn, ở các đầu dư, kẻ, bẩy... người xưa chạm nổi rồng “Độc long”, “Lão mai hoá long”, “Trúc hoá long”, các hoạ tiết chim phượng - biểu tượng sức mạnh của vũ trụ, quý phái, quyền uy, hổ phù và long mã. Sự phong phú về điêu khắc còn được thể hiện cả mặt sau của các bức cốn cũng được thể hiện hài hoà cả hai phong cách truyền thống và dân gian, với các đề tài mang nội dung gần gũi với nét sinh hoạt của làng quê. Đó là cảnh chạm nổi cụ già nghỉ dưới gốc cây cổ thụ, cụ già và trẻ chăn trâu (Tiên ông mục đồng)... làm cho nội thất toà bái đường rực rỡ và cổ kính. Đứng ở bên kia ao đình nhìn sang đình, toà bái đường cùng cây đa cổ thụ in bóng lung linh xuống mặt nước, tạo thành một bức tranh đẹp mắt, tự hào của làng xã Vân Côn.

Qua toà Tiền bái là một sân long nhỏ rồi đến toà đại bái. Toà đại bái là một hạng mục công trình được kết cấu dài 17,7m, rộng 8,3m, chia làm 5 gian. Đáng chú ý, đây là một hạng mục công trình kiến trúc vào thời Hậu Lê với nội thất trong đình còn giữ nguyên được hệ thống sàn đình bằng gỗ lim. Ở hệ thống rường cụt, người xưa chạm khắc các hoạ tiết đao mác, tia lửa còn đậm nét. Về trang trí nội thất, gian giữa ở bên trái có bức cốn chạm nổi một con rồng lớn. Rồng được chạm miệng loe, mắt lồi, mũi sư tử - Phong cách nghệ thuật thế kỷ 17 - 18 phụ hoạ là chim phượng nghê, long mã, rùa, cá, hoa sen quấn tụ với rồng “độc long”. Rồng được chạm nổi nhô ra khỏi nền cốn tới 12cm.

Nội thất Tòa Đại Bái còn phải kể đến một hệ thống hoành phi, câu đối, cửa võng… đều được sơn son thếp vàng. Cửa võng khắc những chữ đại tự “Thánh cung vạn tuế”, tiếp đó là các hoành phi:

• Chiêm giải khởi kính: Ai đến ngắm đều tôn kính.

• Ngưỡng chỉ di cao: càng ngước lên càng thấy cao vời.

• Đạo hợp càn khôn: Đạo hợp với trời đất.

Nội dung đều ca ngợi công đức của đức bà Á Lã nàng Đê và các vị thành hoàng làng.

Trong số 4 đôi câu đối (có toàn văn gửi kèm theo hồ sơ) đáng chú ý có đôi:

Cựu địa uy thanh Hát chử lưu diêm đàm huệ vũ.

Phụng thiên hiệu lệnh Tuyết Sơn thảo thụ mãn linh phong.

Tạm dịch:

Đất cũ uy thanh bờ Hát, xóm thôn nhớ mưa móc.

Vâng lệnh trời núi Tuyết cỏ cây đầy gió thiêng.

(có toàn văn bản dịch kèm theo).

Tiếp toà đại bái là đến toà Hậu cung.

Hậu cung đình Vân Côn được cấu trúc hai phần: Tiền tế và hậu cung. Phần tiền tế được tạo ra từ cốt cái có hệ thống xà đua cột quân, chạy suốt 3 gian hậu cung. Ở đây có một hương án lớn để bài trí các đồ tế tự. Trên hương án là một bức cửa võng “Lưỡng long chầu nguyệt”, đăng đối hai cánh của võng là hoạ tiết chim hạc cùng chầu vào hậu cung. Di vật này cũng được người xưa sơn son thếp vàng rực rỡ. Ở đây còn có một đôi câu đối nền sơn mài khám trai. Tiếp tiền tế là Hậu cung - nơi thâm nghiêm nhất, bên trong có khám lớn để bài trí long ngai bài vị thờ thành hoàng và lưu giữ các di vật cổ: Đồ giấy, đồ đồng.