Đình Văn Quán

Thôn Văn Quán là một làng Việt cổ thuộc xã Đỗ Động (nay là tổ dân phố Văn Trình, xã Thanh Oai) có cụm di tích được xây dựng từ xa xưa - là nơi sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng tâm linh của toàn thể dân làng Văn Quán. Cụm di tích được gọi theo tên thôn là Đình- Đền Văn Quán. Đền còn được gọi là Đền Thượng, Đình xưa kia được gọi là Đền Giời.
Căn cứ theo cuốn thần phả Đình- Đền Văn Quán đã được Viện Hán Nôm dịch thuật và các tư liệu Hán Nôm có trong di tích thì Đình- Đền Văn Quán thờ vị thành hoàng làng là Quý Minh Đại Vương, đệ tam vị Tản Viên Sơn Thánh. Bên cạnh việc đó tại Đình Văn Quán còn thờ một lớp thần khác thuộc Đạo giáo. Hệ thống thờ Đạo giáo khá phong phú với Tam Thanh, Cửu Diệu Tinh Quân, tượng Tứ Trấn, Ngọc Hoàng, Thổ Địa và các tượng Thị giả. Ngoài ra Đình Văn Quán còn có một pho tượng gỗ có niên địa đầu thế kỷ XVII tạc theo tư thế ngồi, đặt trong khám gỗ trên bệ thờ xây bằng gạch, bên dưới là huyệt Đan Sa có đường kính miệng 64 cm. Hạng mục chính của ngôi Đình gồm Đại bái, Trung cung và Hậu cung đình được bố cục theo kiểu chữ công, phía trước là có sân Đình, giếng Làng, cổng Đình, cầu Chợ.
Cổng đình là một hạng mục công trình làm vào những năm đầu thế kỷ XX kiến trúc kiểu chồng diêm hai tầng mái, tầng dưới xây cuốn vòm trần bằng vôi vữa với ba lối đi chính. Hai bên cổng Đình là hai dãy nhà xây đơn giản, hai mái chảy lợp ngói làm cầu (chợ) Văn Quán.
Từ cổng vào qua một giếng nước lớn có đường kính miệng 20 m, một sân gạch nhỏ là tới Đại Bái Đình. Đại Bái Đình Văn Quán được làm theo kiểu tường xây, hồi bít đốc, tay ngai với hai mái chảy lợp ngói ri cổ gồm 5 gian 2 dĩ nhỏ. Trang trí kiến trúc tòa Đại bái được làm công phu, tỉ mỉ với các mẫu hoa văn truyền thống. Đặc biệt là 4 bức cốn mê đều được chạm hai mặt rất tinh xảo, trong đó mặt trong chạm tứ linh ( Long, Ly, Quy, Phượng) mang ý nghĩa của sự cầu mong nguồn nước dồi dào, tượng trưng cho sự vận động của vũ trụ, cho trí tuệ, cho thánh nhân và hạnh phúc. Mặt ngoài các bức cốn chạm tứ quý (thông, mai, cúc, trúc) biểu tượng cho bốn mùa đồng thời cũng là thể hiện lẽ vĩnh cửu.

Trung Cung Đình Văn Quán được xây kiểu nhà vuông 1 gian chính tạo nên bởi 4 cột cái. Qua Trung cung đến Hậu cung Đình. Nhìn bên ngoài Hậu cung được làm kiểu chồng diêm, trong Hậu cung Đình có hệ thống tượng và các đồ thờ tự khác rất phong phú về chủng loại và có niên đại từ đầu thế kỷ XVII.
Đến nay hệ thống tượng thờ ở Hậu cung Đình Văn Quán được bầy làm 5 ban trong đó ban thờ chính giữa đặt tượng Tam Thanh và tượng Thị Giả. Ban thờ bên tả đặt tượng Ngọc Hoàng cùng Nam Tào, Bắc Đẩu. Ban thờ bên hữu xây tương tự bên tả trên đặt một khám thờ lớn trong có một pho tượng lạ, ngoài là hai pho thị giả. Hai bên sườn Hậu cung cũng xây 2 bệ gạch, trên đó bên tả đặt 2 tượng trong bộ Cửu Diệu, bên hữu đặt tượng Thổ Công, bộ tượng Tứ Trấn.
Với ba vị Thần tối tượng là : Nguyên Thủy Thiên Tôn, Linh Bảo Đạo Quân và Thái Thượng Lão Quân
Trong cung có xây một bệ gạch cao trên đặt một khám thờ lớn. Ba mặt của khám được bưng ván gỗ mỏng, phía trước là cửa khung gỗ lắp kính trắng. Diềm khám phía trước chạm lưỡng long chầu nguyệt, hai bên chạm các con vật linh trong bộ “tứ linh”. Bên trong khám có đặt cỗ long ngai bài vị thờ Thành Hoàng làng. Cỗ long ngai trạm rồng, bài vị làm kiểu hình nhân được chạm trổ công phu, sơn son thếp vàng rực rỡ.
Lễ hội truyền thống làng Văn Quán được tổ chức vào ngày 8 tháng Giêng hàng năm. Đây là một lễ hội làng thuần túy của cư dân nông nghiệp lúa nước, lễ hội không liên quan đến ngày sinh, ngày hóa của Thành Hoàng Làng nhưng lại gắn bó chặt chẽ với không gian thiêng (Đình- Đền) nơi diễn ra lễ hội. Lễ hội làng truyền thống có ý nghĩa thiêng liêng, là một sinh hoạt văn hóa tâm linh cần thiết. Nó cũng là hình thức liên kết cộng đồng, vui chơi giải trí sau những ngày làm ăn vất vả khó nhọc, chuyển giao các hình thức sinh hoạt văn hóa và khích lệ óc sáng tạo thẩm mỹ.

Về kiến trúc, Đình - Đền có quy hoạch kết cấu của những di tích cổ, tọa lạc trên thế đất đẹp ở làng Văn Quán. Nghệ thuật trang trí điêu khắc trên kiến trúc gỗ ở Đình- Đền Văn Quán được thể hiện rõ nét qua các bức chạm khắc trên toàn bộ khung nhà với niên đại ở đầu thế kỷ XX, tuy nhiên nó lại mang được những nét đặc trưng của mỹ thuật thời Nguyễn. Đề tài trang trí phong phú như rồng, phượng, lân, sư tử … các văn hoa mây, lá lật, thông, mai, cúc, trúc … và các họa tiết dân gian khác.
Từ khi xây dựng đến nay, ngôi đình đã được tu sửa nhiều lần, lần trùng tu lớn nhất vào triều vua Bảo Đại và cho tới nay qua các lần tu sửa kiến trúc cổ vẫn còn bảo tồn nguyên vẹn.
Đình- Đền Văn Quán có giá trị nhiều mặt về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật đã góp phần tích cực trong công cuộc xây dựng nông thôn mới. Với ý nghĩa đó, chính quyền và nhân dân đã có phương án sử dụng ngôi đình là trung tâm sinh hoạt văn hóa chính trị của toàn dân. Những ngày lễ hội làng được tổ chức theo phong tục cổ truyền của quê hương. Hình thức diễn hội luôn luôn được đổi mới đáp ứng tính khoa học và đại chúng… thông qua đó tuyên truyền giáo dục truyền thống yêu nước, yêu quê hương cho mỗi công dân, càng hăng say lao động sản xuất, xây dựng cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Các triều đại phong kiến trước đây phong cho Thành Hoàng làng Văn Quán 14 Đạo Sắc Mệnh Chi Bảo (vật báu Vua ban), đạo sắc sớm nhất năm 1650, đạo sắc muộn nhất năm 1924.
Nhận thấy rõ mặt giá trị của di tích qua thời gian nghiên cứu Đình- Đền thôn Văn Quán được xếp hạng di tích lịch sử cấp Quốc gia theo Quyết định số 52/2001/QĐ ngày 28/12/2001.