Đình Văn Tinh

Đình Văn Tinh thuộc thôn Văn Tinh, xã Xuân Canh. Vùng đất Xuân Canh là một trong những vùng đất cổ của huyện Đông Ngàn trước kia, huyện Đông Anh ngày nay. Thời cổ, Xuân Canh là xã gồm 4 thôn Xuân Đình, Thượng Lão, Vân Hoạch và Văn Tinh. Có câu ca dao lưu truyền trong dân gian nói về vùng đất này:

“ Ngất ngưởng Văn Tinh rượu,

   Lướt thướt Thượng Lão rau,

   Vẫy vùng Xuân Đình cá, 

   Canh nông vi bản Vân Hoạch thôn” .

 Bốn thôn tuy nhỏ nhưng mỗi thôn đều có các di tích lịch sử văn hóa như đình, đền, chùa và mang những nét đặc trưng riêng. Nằm trong vùng đậm đặc những di tích lịch sử văn hóa, cùng với đền Cửa Sông, chùa Vân Hoạch, pháo đài Xuân Canh, đình chùa Thượng Lão, đình Xuân Đình, đình Văn Tinh tồn tại đến ngày nay và còn lưu giữ được những cổ vật quý mang dấu ấn liên quan đến những giai đoạn lịch sử quan trọng. Đình Văn Tinh thờ hai vị thành hoàng là Cao Sơn đại vương và Triệu Võ Hoàng Đế (Triệu Đà). Việc thờ thành hoàng là Triệu Võ Hoàng Đế (Triệu Đà) là một điểm khác biệt so với nhiều di tích trên địa bàn huyện Đông Anh. Thần Cao Sơn là con Lạc Long Quân và bà Âu Cơ, là một trong 50 người con theo cha lên núi. Cao Sơn có tên là Nguyễn Hiền cùng em ruột là Nguyễn Sùng (tức thần Quý Minh) là bộ tướng thời vua Hùng và là con chú con bác với Sơn Tinh. Khi Thủy Tinh đem quân đánh Sơn Tinh và tộc Âu vây đánh nhà nước Văn Lang của Hùng Vương, thần Cao Sơn đã có công lớn cùng với Sơn Tinh chiến thắng thủy tặc, bảo vệ nhà nước Văn Lang. Thần Cao Sơn trong sự tích này phản ánh một tấm gương dũng liệt kiên trung. Do có công với nước nên về sau Cao Sơn được thờ là vị thần thứ hai trong đền núi Tản. Tục thờ này được lưu truyền qua nhiều đời và đến ngày nay đình Văn Tinh vẫn duy trì việc thờ thần Cao Sơn đại vương (Cao Hiển đại vương) làm thành hoàng làng.

Vị thành hoàng làng thứ hai được thờ tại Đình Văn Tinh là Triệu Võ Hoàng Đế - Triệu Đà. Sử chép: Khi Triệu Võ Hoàng Đế tiến binh đánh phạt nhà Tây Thục, ngài đã cho đóng đồn binh tại địa phận xã Xuân Canh, trước mặt là sông Thiên Đức ở phía bắc. Vì thế, nhân dân đã dựng đền thờ tại nơi đóng đồn binh này. Trải qua nhiều triều đại, các đế vương đều ban tặng thần sắc chỉ, sắc có niên đại sớm nhất là năm Cảnh Hưng 44 (1783). Trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, đến nay di tích đình Văn Tinh không còn lưu giữ được những tư liệu thành văn ghi chép niên đại khởi dựng cụ thể. Song dựa vào những hoa văn trang trí trên đầu dư, chạm khắc mang phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê; cùng dòng lạc khoản ghi trên thượng lương hậu cung của đình có thể đoán định đình Văn Tinh được khởi dựng vào thời Hậu Lê, được trùng tu vào thời Nguyễn và những năm sau này.  Đình Văn Tinh tọa lạc trên một khu đất rộng, thoáng, hướng tây, nhìn ra đê sông Hồng. Toàn bộ không gian của di tích có tường bao.  Cổng nghi môn làm lối tứ trụ, nhìn ra ao đình, được bố trí một cổng lớn ở giữa và hai cổng nhỏ hai bên nối với nhau bằng 4 trụ, hai trụ lớn và hai trụ nhỏ. Tiền tế gồm 3 gian 2 dĩ, làm theo lối đầu hồi bít đốc tay ngai có trụ biểu, nền lát gạch, mái lợp ngói di, ba gian giữa bố trí cửa bức bàn, hai bên xây tường trổ cửa sổ chữ “thọ”. Tòa tiền tế kết cấu 4 hàng chân cột với 4 bộ vì đỡ mái. Hai bộ vì giữa làm lối thượng giá chiêng, chồng rường, trung chồng cốn, hạ kẻ. Hai vì bên làm lối thượng giá chiêng, trung chồng rường, hạ kẻ. Trên kiến trúc được trang trí hoa văn đan xen thời Hậu Lê và thời Nguyễn. Các đầu dư chạm rồng phong cách nghệ thuật thế kỷ XVIII, trên thân xà, kẻ chạm vân mây sóng nước thủy ba, lá lật. Các bức cốn miêu tả đề tài tứ linh, tứ quý. Tòa trung đường là nếp nhà 3 gian 2 dĩ làm lối đầu hồi bít đốc, bố cục 4 hàng chân cột, kết cấu và trang trí trên các bộ vì đơn giản. Trên câu đầu có ghi dòng chữ Hán niên đại Thành Thái thứ 16 (1904) tu bổ ngôi đình. 

Trung đường là nếp nhà 3 gian 2 dĩ làm lối đầu hồi bít đốc, bố cục 4 hàng chân cột, kết cấu và trang trí trên các bộ vì đơn giản. Hậu cung có một gian chạy dọc mới tu bổ tạo ngôi đình có mặt bằng tiền chữ “nhất”, hậu chữ “đinh” như ngôi đình cổ khi xưa. Phía dưới xây bệ để trang trí đồ thờ. Đình Văn Tinh còn giữ được kiến trúc cổ thời Lê - Nguyễn. Mặc dù đã qua nhiều lần tu sửa nhưng ngôi đình vẫn còn giữ được lối kiến trúc truyền thống. Các mảng chạm trên kiến trúc đã thể hiện tài hoa của các nghệ nhân. Mỗi mảng chạm có một đề tài riêng biệt như: lân hoá, phượng hàm thư, cúc lão hoá long, vân mây tạo sóng, tứ linh, tứ quý, rồng chầu. Các trang trí trên kiến trúc của đình phục vụ cho công tác nghiên cứu khoa học trong việc gìn giữ, bảo tồn phát huy các giá trị văn hoá truyền thống của nước nhà. Với kiến trúc cổ, quy mô vừa phải, ngôi đình là một trong những công trình nghệ thuật góp phần tô điểm cho cảnh quan làng xã thêm tươi đẹp. Trải qua thời gian dài tồn tại, di tích đình Văn Tinh còn bảo lưu được hệ thống di vật, cổ vật đa dạng về chủng loại, nhiều về số lượng, phong phú về chất liệu như: gỗ, đồng, sứ, giấy... Số lượng di vật làm bằng gỗ chiếm đa số. Các di vật có niên đại tập trung vào triều Nguyễn. Đặc biệt mảng chạm nghệ thuật trên các bức cốn, xà, bẩy hiên, đầu dư mô tả đề tài dân gian, các bức chạm gỗ ở đây mang những nét riêng có của ngôi đình như bức tứ linh ở cốn sau gian giữa tiền đường chạm 4 con vật thiêng ẩn mình trong mây, chính giữa đặc tả đầu lân rất ngộ nghĩnh, khác biệt so với hình tượng kỳ con lân trong các bức cốn của đình khác. Các đầu dư đặc tả rồng với đao mác thời Hậu Lê rõ nét, hệ thống bẩy hiên đặc tả hệ tứ linh, tứ quý mộc mạc mà trau chuốt từng nét làm cho bức chạm trở nên sống động. 

Lễ hội truyền thống hằng năm tại đình Văn Tinh được tổ chức vào ngày 7 tháng 3 âm lịch nhằm ôn lại truyền thống lịch sử của cha ông trong buổi đầu dựng nước và giữ nước. Trong lễ hội thường tổ chức tế lễ, hát tuồng, múa cờ reo và các trò chơi dân gian. Lễ hội thể hiện tình đoàn kết cộng đồng làng xã, thu hút đông đảo mọi người dân tham dự. Theo các cụ cao niên trong làng cho biết lễ hội truyền thống của làng trước đây tổ chức trong ba ngày, từ ngày mồng 6 đến ngày mồng 8 tháng 3 âm lịch. Nhân dân tổ chức rước kiệu bát cống xung quanh làng, sau đó rước kiệu về đình thực hiện các nghi thức tế lễ. Ngày mùng 1 tháng 8 âm lịch, ngày hóa thành hoàng, thì cúng rượu hoàng, vì theo tích xưa kể lại thì ông Triệu Vũ Hoàng Đế sống 120 tuổi bị móm không ăn uống được nhiều chỉ ăn cháo, uống rượu nên phải cúng cháo và rượu hoàng. Nhân dân trong làng kiêng đọc tên thánh gọi chệch Đà thành Đờ. Ngày nay lễ hội truyền thống tại di tích được diễn ra trang trọng, lành mạnh, tiết kiệm nhưng vẫn đầy đủ những nghi thức của một lễ hội cổ truyền và mang những sắc thái riêng của vùng miền.  Đình Văn Tinh được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Thành phố tại Quyết định số 6473/QĐ-UBND ngày 05/12/2014.