1. Quá trình hình thành và phát triển
Đình Vĩnh An thuộc thôn Thanh Bình, xã Hồng Sơn, thành phố Hà Nội. Theo lời kể của các bậc cao niên trong làng và các hiện vật hiện còn lưu giữ tại di tích, đình được khởi dựng từ thời Lê, khoảng năm 1460. Thuở ban đầu, đình chỉ là một ngôi đình nhỏ dựng bằng bương, tre ở khu vực ven sông, là nơi nhân dân địa phương thờ phụng Thành hoàng làng và thực hành các nghi lễ tín ngưỡng truyền thống.
Đến năm 1906, do sự thay đổi của điều kiện tự nhiên và nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng, nhân dân đã chuyển đình về vị trí hiện nay, cách nền đình cũ khoảng 300 m và xây dựng lại với quy mô khang trang hơn. Đình tọa lạc tại trung tâm làng, trên trục đường liên thôn, quay theo hướng Nam. Di tích có không gian rộng rãi, thoáng đãng, xung quanh là hệ thống đường giao thông và những cánh đồng của làng Vĩnh An xưa, tạo nên cảnh quan hài hòa, mang đậm nét đặc trưng của làng quê truyền thống Bắc Bộ.
Đình Vĩnh An là nơi tôn thờ ba vị Thành hoàng làng gồm Bạch Quốc Minh, Bạch Quốc Hùng và Bạch Quốc Cường. Theo truyền thuyết địa phương, ba vị là những người có công dẹp giặc cứu nước, bảo vệ quê hương, đồng thời chiêu dân lập ấp, khai khẩn đất đai, ổn định cuộc sống cho nhân dân. Sau khi hóa, để tưởng nhớ công lao to lớn của các ngài, nhân dân đã lập đình thờ phụng và tôn xưng là Thành hoàng làng. Tín ngưỡng thờ Tam vị Thành hoàng thể hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", truyền thống tri ân những bậc tiền nhân có công với dân, với nước, đồng thời phản ánh nét đẹp trong đời sống văn hóa tín ngưỡng của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ.
2. Giá trị lịch sử
Trong quá trình đấu tranh cách mạng, đình Vĩnh An còn gắn với nhiều sự kiện lịch sử của địa phương. Trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đình được sử dụng làm nơi giam giữ tội phạm. Đặc biệt, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, năm 1972, ông Nguyễn Văn Quân – người dân địa phương – đã tham gia vây bắt phi công Mỹ rơi tại khu vực núi Hàng Cóc. Ông là người đầu tiên giáp mặt, buộc viên Đại úy phi công Mashesl phải giơ tay đầu hàng và đã được Nhà nước tặng bằng khen vì thành tích này.
3. Xếp hạng di tích
Không chỉ có giá trị về lịch sử và kiến trúc nghệ thuật, đình Vĩnh An còn là nơi diễn ra các hoạt động tín ngưỡng và lễ hội truyền thống của địa phương, góp phần gắn kết cộng đồng, giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết, đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", đồng thời gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Di tích còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể gắn liền với quá trình hình thành, phát triển của làng Vĩnh An qua nhiều thế kỷ.
Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật và tín ngưỡng, đình Vĩnh An đã được Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp thành phố theo Quyết định số 1168/QĐ-UBND ngày 28/02/2025. Việc được xếp hạng là cơ sở quan trọng để bảo tồn và phát huy giá trị di tích, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống, giáo dục các thế hệ hôm nay và mai sau về lịch sử, truyền thống tốt đẹp của quê hương.
4. Kiến trúc nghệ thuật
Di tích có mặt bằng kiến trúc theo kiểu chữ "Đinh", gồm các hạng mục chính như cổng đình, tòa Đại bái, Trung cung, Hậu cung cùng sân đình, giếng và các công trình phụ trợ phục vụ sinh hoạt tín ngưỡng. Trải qua nhiều lần tu sửa, tôn tạo, đình vẫn giữ được vai trò là công trình kiến trúc tín ngưỡng quan trọng, là trung tâm sinh hoạt văn hóa của cộng đồng dân cư địa phương.
4.1. Cổng:
Cổng là hạng mục đầu tiên nằm sát đường liên thôn được làm đơn giản với hai trụ biểu chính, đỉnh trụ đắp tứ phượng chầu ép thân hình chái dành, đuôi chụm lại hướng thiên, đầu ngoảnh ra bốn hướng. Phía dưới ô lồng đèn hình vuông, trang trí hoa văn, thân trụ soi gờ kẻ chỉ đắp những đôi câu đối chữ Hán, đế trụ thắt cổ bồng. Nối sang hai bên là hệ thống tường bao quanh di tích.
4.2. Đại bái:
Từ cổng vào qua một khoảng sân lát gạch vuông đỏ kích thước 30x30cm là đến hạng mục đại bái, bước lên ba bậc lát bằng gạch là đến hiên đại bái. Hiên rộng vào thoáng.
Đại bái là hạng mục công trình được làm 3 gian 2 chái với kết cấu kiến trúc bốn mái đao cong, mái lợp ngói ta. Chính giữa bờ nóc để trơn không trang trí hoa văn. Hai đầu đốc đắp con kìm, bờ dải chạy dài uốn cong xuống đầu đao. Ba gian giữa được mở ba cửa để dẫn vào bên trong, cửa làm bằng gỗ, sơn màu gụ, đơn giản không trang trí hoa văn. Hai gian chái được làm kín phía trước và được mở bằng hai cửa sổ thông thoáng.
Vào bên trong tương với các gian là 4 bộ vì gỗ: 2 bộ vì gian giữa được làm thống nhất theo kiểu "Thượng giá chiêng, hạ cốn" trên bốn hàng chân chốn một hàng cột ngoài. Trên các bộ vì và cốn được trang trí rồng, phượng, vân mây...
Hai bộ vì hồi được làm theo kiểu "Thượng giá chiêng, hạ kẻ xó" Tại các bộ vì được bào trơn, chạm khắc một số họa tiết hoa văn.
Hạng mục đại bái được bài trí hai bức hoành phi có giá trị thời Nguyễn .
4.3. Trung cung
Trung cung là hạng mục công trình mới được nhân dân tôn tạo thêm vào những năm gần đây. Nguyên xưa là một khoảng sân lọng, để trống thông thoáng.
Trung cung là hạng mục nằm phía sau đại bái với 5 gian, lợp bằng mái tôn, các vị vì sắt là "Vì kèo" đơn giản.
Tại hạng mục trung cung được bài trí một ban thờ chính giữa gồm hương án, trên bài trí bát hương, chân đèn, ống hương, mâm bồng... Phía trước ban thờ là bộ bát bửu. Gian bên hồi bài trí ba bộ kiệu...
4.4. Hậu cung:
Nối từ gian giữa trung cung là đến hạng mục hậu cung. Hậu cung là hạng mục được làm theo kiểu "Tiền đao hậu đốc", mái lợp ngói ta, nền lát gạch vuông đỏ. Bước lên khoảng 20cm là đến hiên hậu cung. Hậu cung được làm hai phần, phần hiên rộng và thoáng với các bộ vì được làm theo kiểu "Chồng rường giá chiêng, cốn hiên" Trên các vì bà cốn trang trí hoa văn, rồng...
Hiên hậu cung được bài trí một ban thờ chính giữa gồm hương án trên bài trí đồ thờ tự như bát hương, chân đèn, ống hương, đài nước cùng bộ bát bửu...
Qua cửa vào bên trong, cửa được làm bằng gỗ bản lề. Các bộ vì được làm theo kiểu. Bộ vì giữa làm theo kiểu "Thượng cốn, hạ kẻ ngồi", bộ vì hồi làm theo kiểu "Thượng giá chiêng, hạ kẻ ngồi". Trên các bộ vì được bào trơn đóng bén thiên về độ bền chắc.
Tại đây bài trí một ban thờ chính giữa gồm: Phía trên bài trí bức hoành phi cùng bệ thờ bằng gạch trên bài trí mâm bồng, đài nước, chân đèn, bát hương, long ngai, tượng thờ, giá văn, hòm sắc, chuông đồng, bài vị... Hai bên cột là đôi câu đối lòng máng, chính giữa là cửa võng.
5. Sinh hoạt tín ngưỡng liên quan đến di tích
Lễ hội là một sinh hoạt văn hóa tôn giáo cộng đồng có tác dụng gắn kết dân làng, làm cho mọi người gần nhau hơn, nhớ về cội nguồn tổ tiên và cũng là dịp để người dân thi tài khéo léo, vui chơi giải trí sau những ngày lao động vất vả. Lễ hội có từ thời vua Lê Thánh Tông (1460-1497) được tổ chức chính vào ngày 9,10,11/2 âm lịch. Thời kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, Vĩnh An là vành đai trắng nên lễ hội không được tổ chức. Năm 1993 lễ hội được khôi phục lại. Lễ hội được tổ chức vào ngày 9,10,11/02 âm lịch và cứ 5 năm tổ chức chính một lần, hàng năm chỉ tổ chức dâng hương tưởng niệm tại chỗ theo nghi thức truyền thống.
Theo lời kể của các cụ cao niên trong làng cùng bản thần phả "Lê Thánh Tông triều công thần tam vị phả lục" thì đình Vĩnh An thờ Tam vị thành hoàng là Bạch Quốc Minh, Bạch Quốc Hùng và Bạch Quốc Cường, các ngài có công dẹp giặc cứu nước và chiêu dân lập ấp.
Thông qua Lễ hội đã lan tỏa tinh thần đoàn kết cộng đồng trong nhân dân, ghi nhớ công ơn và giáo dục truyền thống "Uống nước nhớ nguồn" của dân làng đối với các bậc thánh thần. Qua đó, góp phần tuyên truyền nâng cao ý thức, trách nhiệm của cán bộ, nhân dân trong thực hành, trân trọng giữ gìn và phát huy giá trị di sản đồng thời xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân, xây dựng nếp sống văn hóa mới ở khu dân cư.
Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khoa học và thẩm mỹ, gắn liền với quá trình hình thành, phát triển của làng Vĩnh An xưa và truyền thống yêu nước, đoàn kết của cộng đồng cư dân địa phương. Di tích không chỉ là nơi thờ Tam vị Thành hoàng làng: Bạch Quốc Minh, Bạch Quốc Hùng và Bạch Quốc Cường, mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, nơi gìn giữ lễ hội truyền thống, phong tục, tập quán và giáo dục đạo lý "uống nước nhớ nguồn" cho các thế hệ. Với hệ thống di vật, sắc phong, thần phả cùng kiến trúc truyền thống mang giá trị nghệ thuật, đình là nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu lịch sử, văn hóa, mỹ thuật và tín ngưỡng dân gian. Những giá trị đó khẳng định vai trò quan trọng của đình Vĩnh An trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, góp phần giáo dục truyền thống, củng cố khối đại đoàn kết cộng đồng và phát huy giá trị di sản văn hóa trong sự nghiệp xây dựng, phát triển quê hương.
