Đền Quán Thánh

Quán được khởi dựng từ thế kỷ XII với quy mô nhỏ bé. Đến thế kỷ XV được xây dựng với quy mô như hiện nay. Năm Khải Định thứ 10 (1925) quán được tu sửa lớn. Năm 1996 đại tu được đại tu như ngày nay. Tương truyền đây là chỗ quàn thi hài của Thiền sư Từ Đạo Hạnh khi nhà Minh trao trả. Sau đó mới đem ra gò Thiêu Thầy để làm lễ trà tì (thiêu), phần tro cốt được chôn ở quán này, còn tinh cốt (xá lợi) được yểm vào tượng rồi đặt trong khám thờ.

Kiến trúc Quán Thánh được xây dựng theo hình chữ “Nhất”, với kết cấu các bộ vì hai hàng chân gỗ, vì nóc kiểu chồng rường. Xung quanh tường xây đá ong cổ. Mái lợp ngói mũi kiểu tàu đao – lá mái. Trang trí trên kiến trúc có các đề tài tứ linh, rồng mây và hoa lá vân xoắn cách điệu phong cách Lê Trung Hưng.

Trong quán hiện còn lưu giữ 1 tấm bia cổ “Ghi việc lập cung điện của đức Thánh nước Việt’’ khắc năm Nhâm Tuất - Cảnh Hưng 3 triều Lê (1742).

Tương truyền ngày 7 tháng 3 là ngày hóa của Thiền sư Từ Đạo Hạnh nên được người dân lấy ngày lễ đó là ngày lễ chính (đại tế). Trong ngày này có mặt đầy đủ của 4 thôn: Đa Phúc, Thụy Khuê, Sài Khê, Khánh Tân với 4 cỗ kiệu đặt bài vị thành hoàng làng cùng lễ vật của 4 làng đến yết kiến Thánh Từ.

Từ các làng lần lượt rước kiệu thần làng ra Chùa Thầy yết kiến. Đi đầu đám rước là các làng là các vãi cầm phướn, các cụ ông đi hộ lễ, sau đó là cờ ngũ phương, chấp kích, chiêng, chống. Tiếp theo là kiệu bát công đặt bài vị thần hoàng làng cùng hương hoa bánh trái có lọng và quạt che. Theo sau kiệu là đội trống cùng đội nhạc lễ (sáo nhị, trống cổ, trống dờn, trống cơm) cùng dân làng lần lượt đi từ sân đình các làng tới sân chùa. Khoảng 3 giờ chiều, kiệu của 4 làng đã tề tựu đông đủ theo thứ tự trước sân chùa. Sau khi làm lễ cúng, đám rước bắt đầu xuất phát từ Chùa Thầy ra gò Thiên (gò Quán Thánh) – tương truyền là địa điểm quân Minh đốt xác Thiền sư Từ Đạo Hạnh.

 Đoạn đường từ Chùa Thầy ra Quán Thánh khoảng 1.5km nhưng đoàn rước đi rất chậm. Sau hai giờ đi đường ra tới Quán Thánh, các thôn rước lễ vào quán để nhà sư và ông thống trông coi quán làm lễ Thánh. Bài vị của Ngài được rước lên bàn thờ chính và ngự tại đây một giờ nhìn về quê mẹ  - bà Tăng Thị Loan. Trong lúc đó, áo vàng của Thánh được thay bằng áo cà sa của nhà Phật. Hình thức này được dân gọi là “đi Thần về Phật” diễn tả lại quá trình tu luyện của Đức Thánh Từ ban đầu là luyện pháp tu tiên, đắc đạo rồi mới tu Phật. Sau khoảng một giờ đồng hồ với ý nghĩa (nhất canh giờ Thân Triều Thánh Mẫu)  đoàn rước quay về chùa.  Khi đã quay về thì đã xâm xẩm tối.