Đình - Đền Phố Huyện

Đình - Đền Phố Huyện  còn có tên gọi là Đình - Đền Phủ Quốc, hay đền Bà Chúa Chợ. Nguồn gốc tên gọi này vốn có từ trước, vì xa xưa cụm di tích nằm gần trụ sở hành chính của Phủ lỵ phủ Quốc Oai và gần chợ Phủ Quốc. Vị trí của đình nằm trong khu vực giao thông thuận tiện, có thể từ trung tâm thành phố Hà Nội xuôi theo Đại lộ Thăng Long khoảng 20km qua cầu vượt Hoàng Xá đến trục đường chính Bắc – Nam tới ngã tư giao cắt đường rẽ trái  khoảng 30m hoặc từ Hà Đông đi qua đê Thanh Quang xong rẽ trái đi thẳng đường Phố Huyện khoảng 1km là tới di tích.

Căn cứ vào bản thần tích - thần sắc Tổng Hoàng Xá, huyện Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây, Đình Phố Huyện là nơi thờ phụng tướng Lữ Gia - Tể tướng nước Nam Việt  vào khoảng năm 136 – 111TCN; Đền là nơi thờ Công chúa Liễu Hạnh hay Bà Chúa Liễu Hạnh.

Hiện chưa có tư liệu xác cứ về niên đại cụ thể về việc khởi dựng của ngôi đình, ngôi đền nhưng căn cứ vào dòng lạc khoản trên thượng lương có ghi “Hoàng triều Minh Mệnh nhị thập nhất niên, nhất nguyệt, nhị thập nhị nhật tân tạo; Đồng Khánh nhị niên, thập nhất nguyệt, ngũ nhật; Tu lý Bảo Đại ngũ niên, tứ nguyệt, thập thất nguyệt tu tạo đại cát” thì ngôi đình được trùng tu vào năm Minh Mệnh 21 (1840), sau đó vào năm Đồng Khánh 02 (1887) và năm Bảo Đại 05 (1939) nhân dân nơi đây tiến hành sửa chữa và tu lý ngôi đình này.

Các bậc cao niên ở đây cho biết, trước kia ngôi đình là công trình khá lớn có quy mô bề thế, có cổng và sân thoáng đãng nằm ngay sát cổng phủ Quốc; còn ngôi đền nằm gần chợ Phủ với quy mô nhỏ.

Sau khi mở cong đường phố huyện, Nhân dân đã quy hoạch khá gọn gàng hai trong một nằm sát nhau, không có sự ngăn cách. Đình kết cấu theo kiểu chữ “Nhị” gồm hai hạng mục Đại bái và Hậu cung; đền kết cấu theo kiểu chữ “Đinh”” gồm cổng, tiền tế và Hậu cung theo kiểu “Tiền đao hậu đốc” biến thể.

Trải qua và thay đổi về không gian, địa hình nên hiện nay cụm di tích này không còn hiện trạng như vậy. Tuy nhiên, giá trị thẩm mỹ của di tích là giá trị nội tại, bao hàm ở những khía cạnh như giá trị về kỹ mỹ thuật, giá trị về nghệ thuật tạo hình, tư duy về cách bài trí…Sau khi tu bổ, tôn tạo, cụm di tích vẫn hội tụ đủ những nét đặc trưng của một di tích thuần Việt: những bộ vì truyền thống, vật liệu, cách bài trí hay cảnh quan không gian…Có thể nói Đình - Đền Phố Huyện đã xây dựng theo quy chuẩn, biểu hiện tính kế thừa mô típ truyền thống với nguyên vật liệu cổ truyền, vừa vững chãi, vừa mềm mại nhưng luôn giữ được vẻ cổ kính, trang nghiêm của ngôi đình - đền thuần Việt cổ truyền.

Tại di tích còn lưu giữ được các hiện vật, di vật thời Nguyễn như: kiệu long đình, hoành phi, câu đối có giá trị về nghệ thuật tạo tác. Các di vật này được sắp xếp khá dày, theo từng lớp và tập trung chủ yếu ở các hạng mục thờ chính của di tích.

Gắn liền với di tích là Lễ hội truyền thống được diễn ra trong hai ngày 19-20 tháng Hai âm lịch hàng năm.

Phần lễ gồm các nghi thức Tế, Lễ  do các lão nhiêu, chức sắc, các vị có ngôi thứ tiến hành. Song song với các nghi thức tế trang nghiêm để tỏ lòng tri ân với đức Hoàng làng, người dân còn được hòa mình vào các hoạt động của phần hội. Mở đầu phần hội là lễ rước kiệu, đoàn rước kiệu do các cụ cao niên chọn, phải là những trai tráng khỏe mạnh, không vướng bụi. Thứ tự đoàn rước: đi đầu là đội trống, chấp kích, cờ kiệu, tiếp theo là tổng cờ, kiệu long đình, kiệu giá văn, cuối cùng là kiệu thần. Ngoài ra, phần hội còn có các trò chơi dân gian, biểu diễn văn nghệ thu hút đông đảo nhân dân tham dự.