Đình Thượng

Đình Thượng Tự Nhiên (xã Chương Dương, Thành phố Hà Nội thuộc thôn Tự Nhiên, xã Tự Nhiên, huyện Thường Tín cũ) là di tích kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu gắn với truyền thuyết Chử Đồng Tử - Tiên Dung, một trong “Tứ bất tử” trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, được Bộ trưởng Bộ Văn hoá - Thông tin (nay là Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia (tại Quyết định số 39/2002/QĐ-BVHTT ngày 30/12/2002). Đình Thượng cùng đình Hạ Tự Nhiên nằm trong cùng một khu vực di tích, đều thờ Chử Đồng Tử, công chúa Tiên Dung và nàng Hồng Vân, phản ánh đậm nét đời sống tín ngưỡng, lịch sử và văn hóa của cư dân vùng ven sông Hồng.

Đình được xây dựng theo bố cục hình chữ Tam, gồm 03 hạng mục chính: Đại bái, Trung cung và Hậu cung, tọa lạc trên khu đất cao, rộng rãi, gần trung tâm làng, cạnh đình Hạ. Theo hồ sơ khoa học, dấu ấn kiến trúc thời Lê và thời Nguyễn còn thể hiện khá rõ, cho thấy công trình được khởi dựng từ thời Hậu Lê và trải qua nhiều lần trùng tu dưới triều Nguyễn.

Đại bái có mặt bằng hình chữ nhật, mái lợp ngói mũi hài, 02 đầu hồi bít đốc, gồm 03 gian 02 dĩ với 06 bộ vì, kết cấu gỗ chắc chắn. Các bộ vì được làm theo nhiều kiểu thức kiến trúc truyền thống như chồng rường, con nhị, hạ bảy, giá chiêng và kẻ chuyền. Đặc biệt, 02 bộ vì trung tâm có quy mô lớn, được chạm khắc công phu với các đề tài tứ linh, rồng và hoa lá. Nghệ thuật điêu khắc trên các đầu dư, con rường, bức cốn và các cấu kiện gỗ mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn, trong khi bố cục kết cấu và nhiều chi tiết kiến trúc vẫn bảo lưu đặc trưng của thời Hậu Lê. Trên thượng lương còn lưu dòng chữ ghi nhận lần tu bổ vào năm 1896, phản ánh quá trình gìn giữ, tôn tạo công trình qua các thời kỳ.

Tiếp nối Đại bái là Trung cung, được bố trí song song và liên kết bằng khoảng sân hẹp. Trung cung cũng gồm 03 gian nhưng ngắn hơn Đại bái, tạo thành phần ngang của bố cục chữ Tam. Kết cấu Trung cung tương đối hoàn chỉnh với 06 bộ vì, trong đó 02 bộ vì trung tâm vẫn bảo lưu nhiều đặc điểm tiêu biểu của nghệ thuật thời Hậu Lê. Các cột gỗ lim có kích thước lớn, chân cột đặt trên tảng đá sa thạch chạm cánh sen. Nhiều cấu kiện như trụ đấu, con rường, bức cốn, xà nách được chạm nổi hoa lá, mây, rồng cách điệu với kỹ thuật tinh xảo.

Hậu cung nằm phía sau Trung cung, cao hơn nền nhà khoảng 80cm, là nơi đặt long bầu và bài vị thờ các vị Thần được nhân dân suy tôn làm Thành hoàng. Công trình gồm 05 gian, kết cấu đơn giản hơn nhưng vẫn hài hòa với tổng thể kiến trúc. Trên thượng lương còn ghi việc dựng Hậu cung vào năm 1930 dưới triều vua Bảo Đại, là hạng mục được xây dựng muộn hơn, bổ sung vào tổng thể di tích trong quá trình trùng tu thời Nguyễn.

Tổng thể kiến trúc đình Thượng phản ánh sự kế thừa và phát triển của nghệ thuật kiến trúc truyền thống qua nhiều thời kỳ, bảo lưu tương đối nguyên vẹn hệ thống khung gỗ, các kiểu kết cấu vì kèo cổ truyền, đồng thời lưu giữ nhiều tác phẩm điêu khắc gỗ có giá trị nghệ thuật cao với các đề tài phong phú thể hiện trình độ tay nghề điêu luyện của các nghệ nhân dân gian và mang đặc trưng mỹ thuật thời Hậu Lê và thời Nguyễn.

Đình hiện còn hệ thống di vật phong phú, gồm cuốn thần phả thờ Chử Đồng Tử, Tiên Dung và Hồng Vân; 69 đạo sắc phong của các triều đại Phong kiến Việt Nam; 03 cỗ long ngai và bài vị thờ Thành hoàng; 01 cỗ kiệu long đình thời Nguyễn; 03 cỗ kiệu bát cống thời Lê; bộ bát bửu, cửa võng, hương án, sập thờ cùng nhiều hoành phi, câu đối, bát hương và đồ thờ có giá trị nghệ thuật cao…

Lễ hội truyền thống đình Thượng Tự Nhiên được tổ chức hằng năm từ cuối tháng Ba đến đầu tháng Tư (Âm lịch) với nhiều nghi lễ đặc sắc. Trước ngày hội, dân làng tiến hành lễ mộc dục, lau chùi đồ thờ và chuẩn bị các nghi thức tế lễ. Một nghi lễ tiêu biểu là lễ rước nước từ sông Hồng, trong đó nước thiêng được lấy giữa dòng sông và rước về đình phục vụ các nghi lễ trong Hậu cung.

Ngày chính hội diễn ra nhiều hoạt động như rước kiệu, tế lễ, múa rồng, múa lân, múa bông, múa sênh tiền, biểu diễn nhạc lễ và các trò diễn dân gian. Đặc sắc nhất là đoàn rước từ đình ra bãi Giá Ngự, nơi tái hiện truyền thuyết Chử Đồng Tử gặp Tiên Dung. Tại đây diễn ra nghi thức “Hạ miểu”, tượng trưng cho việc tắm mát các vị Thần và gợi lại sự tích Tiên Dung tắm trên bãi cát. Sau phần nghi lễ là các hoạt động văn hóa, vui chơi truyền thống trước khi đoàn rước trở về đình.
Nguồn: Tuyết Chinh (Theo hồ sơ tư liệu Cục Di sản văn hóa)