Lễ hội làng Thư Cưu

Thư Cưu nằm ở vị trí phía đông bắc của thành Cổ Loa, là một trong tám làng cổ thờ Đức vua An Dương Vương - thường được gọi là “Bát xã hộ nhi”. Theo truyền thống dân gian và tư liệu còn lưu giữ, vào thời Âu Lạc, Thư Cưu giữ vai trò quan trọng trong hệ thống phòng thủ của kinh đô. Đây được coi là nơi đóng quân, luyện binh, “binh thư đầu trận” của tướng quân Cao Lỗ - vị danh tướng tài ba gắn với truyền thuyết chế tạo nỏ thần bảo vệ quốc gia. Vị trí địa lý cùng bề dày lịch sử ấy đã hun đúc nên truyền thống yêu nước, tinh thần thượng võ và niềm tự hào sâu sắc của người dân nơi đây.

Theo bia “Hậu Thần Bi Ký” lập năm Kỷ Hợi, niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 15 (1719), vào thời điểm này Thư Cưu là một xã độc lập. Tuy nhiên, trải qua những biến động lịch sử, đặc biệt là tác động của phong trào khởi nghĩa nông dân trong thế kỷ XVIII, cư dân phiêu tán, làng dần thu hẹp quy mô và được sáp nhập vào xã Lương Quán. Đầu thế kỷ XIX, thôn Thư Cưu thuộc xã Lương Quán, tổng Cổ Loa, huyện Đông Anh, trấn Kinh Bắc. Sau năm 1954, Thư Cưu thuộc xóm Thượng, xã Cổ Loa, hiện nay Thư Cưu thuộc thôn Thượng Thư, xã Đông Anh. Dẫu thay đổi về địa giới hành chính qua các thời kỳ, nhưng mạch nguồn văn hóa và tín ngưỡng thờ Đức vua An Dương Vương vẫn được cộng đồng gìn giữ bền bỉ, trở thành sợi dây kết nối các thế hệ cư dân.

Tên gọi Thư Cưu cũng chứa đựng nhiều cách lý giải thú vị. Có ý kiến cho rằng nơi đây từng là kho sách của nhà vua nên gọi là “Thư Cưu”. Ý kiến khác lại cho rằng đây vốn là kho lương thảo của triều đình Âu Lạc, phục vụ quân đội trong thời chiến. Dù cách hiểu nào, tên làng cũng gợi mở về vai trò đặc biệt của Thư Cưu trong cơ cấu tổ chức của kinh đô xưa – nơi lưu giữ tri thức hoặc đảm bảo hậu cần cho quốc gia.

Lễ hội làng Thư Cưu có từ rất lâu nhưng từng bị thất truyền. Đến năm 2007, khi đình làng Cưu được xây dựng xong, hội mới được phục hồi và duy trì hằng năm cho tới nay. Hội được tổ chức sau Lễ hội Cổ Loa, để tưởng nhớ công lao của Thục Phán An Dương Vương

Từ mùng sáu tháng Giêng, cùng các xã khác trong Bát xã, Thư Cưu có đội rước kiệu và rước bỏng chủ vào đền Thượng làm lễ tế – đoàn khoảng 60 người. Sau đó kiệu về đình làng, và đến ngày mười lăm, mười sáu tháng Giêng thì làng mở hội.

Một trong những nét đặc sắc của lễ hội là nghi thức rước lễ vật “Bỏng Chủ” dâng lên Đức Vua vào chiều ngày 15 tháng Giêng. Tương truyền, từ thời Âu Lạc, Cổ Loa và Thư Cưu là hai làng chuyên làm bỏng - món lương thực khô gọn nhẹ, tiện mang theo trong những cuộc chinh chiến, tựa như “lương khô” trong các cuộc kháng chiến sau này. Hằng năm, dân làng làm “Bỏng tiến Vua”; về sau, bỏng trở thành lễ vật không thể thiếu trong ngày hội mùng 6 tháng Giêng tại Cổ Loa. Nghi lễ rước kiệu, dâng lễ vật không chỉ thể hiện lòng thành kính đối với tiền nhân mà còn tái hiện sinh động một lát cắt của đời sống quân dân Âu Lạc, nhắc nhớ truyền thống đoàn kết trong sự nghiệp giữ nước.

Sáng mười sáu là chính hội, sau khai mạc lễ hội, quan viên làm lễ tế ở đình. Buổi tế gồm một chủ tế, một người đọc chúc, hai người giữ đèn, hai người đánh chiêng, trống, một tây tán, một đông tán… khoảng 25 người; chủ tế là trưởng làng Cưu.

Lễ hội còn diễn ra nhiều hoạt động văn hóa - thể thao sôi nổi như: bóng chuyền hơi, đấu vật, đập niêu, hát quan họ… Trong đó, bóng chuyền hơi và đấu vật thu hút đông đảo nhân dân tham gia, tạo nên bầu không khí hào hứng, khỏe khoắn, thể hiện tinh thần thượng võ và sự gắn kết cộng đồng. Những làn điệu quan họ mượt mà vang lên giữa không gian làng cổ càng làm cho ngày hội thêm đậm đà bản sắc văn hóa vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Đặc biệt, xưa kia, trong hội làng Thư Cưu còn nổi tiếng với hội thả diều. Theo các cụ cao niên kể lại, mỗi con diều có chiều dài tương đương ba gian đình, được chế tác công phu. Khi diều bay lên cao, tiếng sáo diều ngân vang như một dàn đồng ca giữa bầu trời xuân, tạo nên âm thanh réo rắt, mê hoặc lòng người. Đó từng là nét sinh hoạt văn hóa đặc sắc, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thưởng lãm. Tuy nhiên, cùng với những biến động của lịch sử và sự thay đổi của đời sống xã hội, hội thả diều dần mai một. Việc nghiên cứu, phục dựng và phát huy giá trị trò chơi dân gian này đang đặt ra như một mong muốn chính đáng nhằm làm phong phú thêm đời sống văn hóa cộng đồng.

Lễ hội làng Thư Cưu hôm nay không chỉ là dịp tri ân công đức Đức vua An Dương Vương và các bậc tiền nhân, mà còn là biểu tượng sinh động của sức sống văn hóa trong thời đại mới. Lễ hội đang được tổ chức ngày càng trang trọng, tươi đẹp và rực rỡ hơn, kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hơi thở đương đại, giữa nghi lễ linh thiêng và không gian văn hóa cộng đồng văn minh, hiện đại. Trong kỷ nguyên vươn mình của Thủ đô và đất nước, lễ hội Thư Cưu không chỉ gìn giữ ký ức nghìn năm mà còn mở ra khát vọng phát triển văn hóa bền vững – nơi di sản được bảo tồn bằng trách nhiệm, được lan tỏa bằng sáng tạo và được tiếp nối bằng niềm tự hào. Mỗi mùa hội về là một lần cộng đồng thêm gắn kết, thêm tin tưởng vào tương lai, cùng chung tay xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, xứng đáng với truyền thống anh hùng của vùng đất Cổ Loa linh thiêng.