Lễ hội truyền thống Đình Vân Cốc được tổ chức hàng năm để tưởng nhớ, tri ân công lao to lớn của Tam vị thành hoàng gồm ba nữ tướng kiệt xuất: Phùng Ả Tú, Phùng Ả Huyền và Hoàng Thượng Cát. Dưới thời Hai Bà Trưng dấy binh khởi nghĩa đánh đuổi giặc Đông Hán xâm lược, ba vị tướng quân đã lập nhiều chiến công hiển hách, góp phần bảo vệ giang sơn bờ cõi và được triều đình cùng nhân dân các thế hệ suy tôn là bậc thượng đẳng thần.
Sự trường tồn của lễ hội không chỉ dựa trên ký ức cộng đồng mà còn được minh chứng qua các tư liệu lịch sử quý giá còn lưu giữ tại di tích. Hiện nay, tại Đình Vân Cốc vẫn còn lưu giữ 02 đạo sắc phong bằng chữ Hán cùng hệ thống văn chúc, bài xướng tế cổ được truyền lại từ đời này qua đời khác. Việc các bài khấn, văn tế được ghi chép bằng cả chữ Hán lẫn Quốc ngữ cho thấy sự tiếp nối văn hóa xuyên suốt, minh định rõ ràng tầm vóc lịch sử của di tích trong đời sống tinh thần của nhân dân.
* Không gian, thời gian tổ chức và sự luân phiên độc đáo
Lễ hội được diễn ra định kỳ vào mùa xuân hàng năm, trong đó chính hội kéo dài từ ngày 12 đến hết ngày 15 tháng Giêng. Không gian chính của lễ hội tập trung tại Đình Vân Cốc, đồng thời mở rộng và trải dài khắp địa bàn của 14 thôn dân cư trong xã Phúc Lộc (bao gồm các thôn thuộc khu vực xã Vân Phúc, Nam Hà và Vân Hà cũ).
Một nét độc đáo trong quy trình tổ chức lễ hội là cơ chế luân phiên rước lễ giữa các làng xã cũ. Mỗi khu vực sẽ có trách nhiệm tu sửa và rước lễ về đình vào một ngày cố định trong chuỗi 3 ngày hội chính, và lịch trình này được xoay vòng luân phiên qua các năm (ví dụ năm nay xã này rước ngày 13 thì năm sau sẽ đổi sang ngày 14 hoặc 15). Dù việc sáp nhập địa giới hành chính đã mang lại một số thay đổi về cơ cấu tổ chức, nhưng nhân dân vẫn duy trì nền nếp 3 ngày hội truyền thống nhằm đảm bảo an ninh trật tự, an toàn giao thông và tạo điều kiện cho lượng lớn du khách thập phương về chiêm bái.
* Hệ thống nghi lễ trang nghiêm và quy trình thực hành
Công tác chuẩn bị cho lễ hội được tiểu ban quản lý di tích và Ban tổ chức chuẩn bị từ rất sớm. Toàn bộ chuỗi sự kiện diễn ra theo một trình tự nghiêm ngặt qua các ngày:
Ngày 12 tháng Giêng: Bắt đầu với buổi họp rà soát công việc của Ban tổ chức vào buổi sáng. Buổi chiều diễn ra nghi thức đón lễ nhập tịch, đón lễ vật của 13 các dòng họ, du khách thập phương; Ban tổ chức tiến hành sắp lễ, tấu lễ, các dòng họ dâng hương và thực hiện Lễ tế cáo sóc với sự phục vụ của đội chấp kích.
Ngày 13 tháng Giêng: Buổi sáng tập trung đón lễ tiến, hiến mã của cán bộ và nhân dân; tổ chức lễ dâng hương và viếng Nghĩa trang liệt sĩ; thực hiện Lễ tế tiến mã. Buổi chiều là thời gian đón lễ của nhân dân kết hợp với các hoạt động phần hội sôi nổi.
Ngày 14 tháng Giêng: Buổi sáng diễn ra nghi thức đón lễ rước lễ về đình của cán bộ và nhân dân các thôn; Ban tổ chức tiến hành tấu lễ, đón du khách thập phương dâng hương và thực hiện Lễ tế thần.
Ngày 15 tháng Giêng: Ngày kết thúc lễ hội với các nghi thức quan trọng như đón lễ rước, dâng hương, thực hiện Lễ tế tạ, cúng khao thỉnh chúng sinh và cử hành Lễ hỏa mã để khép lại mùa lễ hội trong sự viên mãn, linh thiêng.
* Sự tinh tế trong lễ vật và nét đẹp trang phục truyền thống
Điểm nhấn làm nên nét độc đáo riêng có của lễ hội Đình Vân Cốc chính là hệ thống lễ vật được chế biến vô cùng công phu, tỉ mỉ theo đúng lề lối cổ truyền:
Xôi trắng đóng oản: Sử dụng loại gạo nếp cái hoa vàng tuyển chọn kỹ lưỡng, ngâm kỹ bằng nước mưa và đồ chín tới. Xôi được ép chặt bằng khuôn tre chuyên dụng (kích thước vuông 12 cm, cao 6 cm), lót lá chuối non cắt gọt khéo léo, sau đó để nguội và bọc kín bằng màng thực phẩm để giữ độ dẻo thơm, sắc trắng tinh khiết.
Lễ vật gà thiến: Giao cho các gia đình nuôi chọn gà trống thiến to, nuôi dưỡng bằng ngô hạt trong chuồng trại cao ráo, sạch sẽ. Thịt gà được chế biến tinh tế thành giò gói bọc ngoài bằng chính lớp da gà, phần xương được xay nhuyễn thành viên rán vàng, kết hợp với trứng gà luộc chín bóc vỏ được xiên qua các que tre nhỏ. Khi bày biện, oản xôi được đặt ở dưới cùng, tiếp đến là khoanh giò, viên xương gà và trên đỉnh là quả trứng, thể hiện sự chỉn chu, thành kính dâng lên các vị Thành hoàng.
Bên cạnh đó, hình ảnh con người trong lễ hội cũng góp phần tô điểm thêm nét trang trọng và rộn ràng. Các cụ ông cao tuổi mặc áo the, khăn xếp thực hiện nghi thức múa cờ, reo hò; đội tế nam và nữ, các ông từ, phu kiệu mang trang phục và lễ phục cổ truyền riêng biệt; các cụ bà mặc áo dài nền nếp; nam thanh nữ tú gánh vác việc phu kiệu, chấp kích; cùng đông đảo phụ nữ mặc áo dài truyền thống tay cầm hoa, hương tham gia đoàn rước dài hàng cây số.
* Tập tục, hèm lễ và các điều kiêng kỵ nghiêm ngặt
Là một lễ hội mang đậm sắc thái tín ngưỡng dân gian, Đình Vân Cốc gìn giữ rất nhiều hèm lễ và quy tắc kiêng kỵ được cộng đồng tuân thủ tuyệt đối để đảm bảo sự linh thiêng:
Khi các cụ từ thực hành nghi lễ mật khẩn danh tính của "Phùng Ả Tú, Phùng Ả Huyền, Hoàng Thượng Cát", tuyệt đối phải nói giảm thanh, không được phát âm rõ tên Thánh.
Bất kỳ cá nhân nào trong làng có tên trùng với Thánh hiệu đều phải đọc chệch (lái) đi trong sinh hoạt hàng ngày và suốt thời gian diễn ra lễ hội.
Các gia đình đang có tang tuyệt đối không tham gia vào bất kỳ công việc nào của lễ hội.
Những người trực tiếp tham gia công việc nghi lễ phải kiêng tuyệt đối việc ăn thịt chó, mèo để giữ sự thanh tịnh.
