Lễ hội truyền thống làng Lại Yên

Lễ hội có từ rất xa xưa từ đời vua Trần, địa điểm chính diễn ra lễ hội tại Quán Kính Thiên và chùa Nhạ Phúc.

Theo cụ Nguyễn Huy Bích sinh năm 1932 là người cao tuổi trong làng thì năm 1946 là năm cuối cùng tổ chức lễ hội. Trong thời kỳ chiến tranh lễ hội không được tổ chức song đến ngày chính lễ nhân dân vẫn thắp hương, làm lễ. Đến năm 1986 thì lễ hội được khôi phục lại.

Theo Ngọc phả, bia và câu đối tại Quán Kính Thiên thì tương truyền rằng tại ngôi quán này vào một đêm tối trời dân làng thấy từ ngôi quán phát ra nhiều hào quang sáng rực và bay thẳng lên trời. Các cụ cho rằng đấy là điểm lành bèn lập miếu thờ lấy tên “ Tối linh từ” và thiên thần giáng hạ bèn lấy chữ Nhật và Nguyệt thành chữ Minh đặt tên cho thần được thờ.

Năm Lý Công Uẩn dời đô ra Thăng Long trên đường có ghé lại và sắc phong thần với danh hiệu " Chí Minh Đại Vương”.

Đến đời Trần và tiếp sau các triều vua đều phong “ Dương cảnh thành hoàng Chí Minh Đại Vương”, Đương cảnh thành hoàng ngày càng linh nghiệm khi có công âm phủ phụ giúp các triều vua Lý, Trần trên dường di đánh giặc diệt được giặc Chiêm Thành nên được các triều vua ban sắc phong, và linh nghiệm hơn khi vua Trần đi cầu tự nhưng thấy cảnh dẹp nên vắng thăm và đã sinh hạ được công chúa Thắng Đức nay là Mẫu của Làng Lại Yên.

Công chúa lớn lên không lấy chồng mà xin cha cho về tu đạo hạnh tại nơi mình sinh ra (chùa Nhạ Phúc). Vì vậy Lễ hội được tổ chức để tưởng nhớ công ơn phục quốc an dân của dương cảnh hoàng Chí Minh Đại vương cập áp nha công chúa lục phi nương đồng phối tự.

Qua các triều đại phong kiến mỗi khi cầu đảo đều được âm phù nên đã gia phong cho các ngài những mỹ tự để thờ phụng.

Sắc phong: Hiện đang lưu giữ tại Quán Kinh Thiên.

+ Năm Thuận Thiên thứ 7 ( năm 1016)

+ Đại Định thứ 6 (năm 1145)

+ Thiên tư Gia Thụy thứ 4 (năm 1189)

+ Nguyên Phong 2 (1252)

+ Hưng Long thứ 7 (1299)

+ Hưng Long thứ 20 (1312)

- Các bài ký trên bia đá.

Lễ hội truyền thống làng Lại Yên diễn ra trong 2 ngày. ngày Hội Mẫu: Mùng 8 tháng Giêng tại chùa Nhạ Phúc và hội Thánh ngày 12 tháng Giêng tại quán Kính Thiên.

Cứ 5 năm mới tổ chức hội chính một lần, trong hội chính thì số kiệu rước nhiều hơn hội lệ là 2 kiệu và có tổ chức tế lễ tại tờ chỉ Cây Gạo (Lăng đá xóm Gạo)

Hội lệ: được tổ chức thường niên, nhưng số kiệu rước ít hơn hội chính là 2 kiệu và không có tế lễ ở Tờ chỉ cây Gạo (Lăng đá xóm Gạo)

- Có những tập tục, hèm, nghi lễ, nghi thức, kiêng kỵ:

Trước khi mang lễ hoặc Tế đều phải rửa tay bằng nước Thanh Táo

Những người có tang không được vào trong Đại đình, chỉ được phục vụ lễ hội ở ngoài sân.

Những người tham gia Tế: Con cái ngoan ngoãn, gia đình có uy tín trong làng và không vướng “bụi” – không có tang.

Hiện nay việc truyền dạy và thực hành di sản trong cộng đồng được thực hiện như sau: Hàng năm đều tổ chức lễ hội truyền thống, các cụ cao niên thường xuyên nhắc lại lai lịch về vị thần được thờ tại di tích để con cháu ghi nhớ, huy động thế hệ thanh niên, trung niên cùng tham gia ban tổ chức lễ hội, tham gia thực hành tổ chức phần lễ và phần hội, để nắm bắt các nghi lễ, tập tục, các trò chơi dân gian, để sau này tiếp tục kế thừa thực hiện nhiệm vụ tổ chức lễ hội.

b. Miêu tả hình thức biểu hiện, quy trình thực hành, các sản phẩm vật chất, tinh thần được tạo ra trong quá trình thực hành di sản văn hóa phi vật thể, không gian văn hóa liên quan v.v:

Ngay từ những ngày trong Quý 4 của năm các địa điểm diễn ra lễ hội đã chuẩn bị cơ sở vật chất và vật tư phục vụ cho lễ hội. Sang những ngày  đầu của Quý I năm sau Ban tổ chức lễ hội tổ chức họp thông qua kế hoạch tổ chức lễ hội xuân và phân công nhiệm vụ cho các thành viên Ban tổ chức.

Ngày 6 tháng Giêng Ban tổ chức lễ hội họp một lần nữa để kiểm tra lại công tác chuẩn bị cho lễ hội. Các nghi lễ chính trong lễ hội như sau:

-        Lễ Mẫu

+ Ngày 8 tháng Giêng rước từ đình ra chùa: Đi đầu đoàn rước là đội rồng, lân sau đó đến đội trống nhạc, tiếp theo đội vác cờ, tàn, dòng, roi sau đó mới tới thứ tự các kiệu, đầu tiên là kiệu Thất Sự sau đó đến Kiệu Oản và cuối cùng là kiệu Giá Văn.

Khi các kiệu và đoàn rước đã rước vào trong nhà Mẫu sẽ làm lễ Phục Triều Y ( lễ mặc áo). Kiệu Thất sự chuyển dẹp ra ngoài hiện hè, kiệu Oản tiến lên qua kiệu sự và cũng dẹp ra ngoài sân hiên. Khi kiệu Giá văn đã tiến lên qua thì kiệu Thất sự cũng rước ra tiếp theo sau kiệu Giá văn thành hàng dọc.

Khi kiệu Giá văn đã tiến đến vị trí thì các kiệu dừng lại, các cụ quang quẻ dâng bao áo chuyển vào đưa cụ giải dâng vào trong. Cụ giải xong việc quay ra thì cụ Chủ ra hiệu quay và hạ kiệu, cùng lúc này cờ tàn dòng roi những thứ để thờ cũng được dâng vào để thờ. Trống nhạc hồi kết dứt kiệu Oản được dâng oản ra, để tạm hè Tam Bảo Thượng kiệu rước xuống Tam Bảo hậu thờ.

Cụ chủ vào làm lễ. Lễ xong cụ quang quẻ dâng mâm oản đưa cụ giải dâng vào trong thờ mẫu, còn hai mâm oản bên cụ trưởng ban dâng đưa cụ vãi dâng lên thờ phật. Sau đó các chạ rước, cùng đoàn rước lần lượt vào làm lễ Mẫu theo sự bố trí của cụ chủ tế. Khi đoàn rước làm lễ xong nhà chùa sẽ chuẩn bị cháo, bánh đúc để đoàn rước thụ lộc Chùa.

Buổi chiều rước Oản từ Đình ra Chùa gồm 2 kiệu. Đi đầu cũng là đội rồng, lân, sau đó tới đội trống nhạc tiếp theo là đội bê lằng hoa và sau đó tới kiệu hoa, kiệu Oȧn

+ Ngày 9 tháng Giêng: Buổi sáng thứ tự các chạ trong đoàn rước vào tế Mẫu như sáng ngày 8 tháng Giêng. Buổi chiều làm Lễ Giải Y ( lễ cởi áo) xong cháp áo vẫn được để nguyên trong bệ, cụ chủ vào làm lễ tạ thứ tự và vị trí các chạ vào làm lễ được áp dụng như khi vào làm lễ phục Triều Y. Khi các chị đã vào làm lễ tạ xong tiếp theo là cụ chủ vào làm lễ xin rước. Tiếp theo đại diện các chạ vào làm lễ. Khi cụ Trương chỉ đô đã lễ đến lễ thứ 2 thì trống cái nổi lên 3 hồi 3 tiếng dứt, trống khẩu và mèn 3 hồi 3 tiếng dứt. Tiếng trống đoàn rung lên 3 hồi 3 tiếng dứt, Tiếng trống Cái dóng 7 đã điểm tiếng đầu tiên thì tiếng trống khẩu và mèn cũng dóng 1 điểm và dẫn quân vào hành rước.

Vào tới cửa võng thì dừng lại, 1 cụ quang quẻ dón dâng bao áo từ bên trong cửa võng qua cửa giữa cụ Giải đưa ra, 1 cụ quang quẻ dâng bát bình hương lúc bao áo đã dưa được vào kiệu thì bát bình hương cũng được dâng và đặt vào vị trí công việc đã cẩn thận. Thì lúc này trống khẩu chuyển đánh dóng 3 và kiệu cũng được dinh rước. Kiệu đã rước ra tới gác chuông cụ chủ dứng trước kiệu vái lạy xong quay vào chùa làm lễ tạ. Nghi thức và thứ tự và quá trình trên dường hành rước về Quán được áp dụng như ngày 8 tháng Giêng rước ra chùa

-        Lễ Thánh

+ Ngày 12 tháng Giêng: Lễ Phục Triều Y ( lễ mặc áo). Vị trí các phần việc được triển khai theo thứ tự như sau:

Gươm vàng, bát bửu, dòng doi khi dã lên tới vị trí thì dâng lấy thứ mình dâng và dứng về vị trí quy định. Các cụ chân quạt lên tới cửa đền hạ dâng lấy quạt và che kín cửa đền. Cụ thủ hiệu chạ thứ 4 lên tới giọt mái chảy đền hạ thì dừng lại điểm trống theo thứ tự. Cụ thủ hiệu chạ thứ 3 vào tới giọt chảy đền Trung dưới sân đền dừng lại và điểm trống theo thứ tự.

Lên tới đền Thượng gần bài vị cụ thủ hiệu chạ thứ nhì dừng lại điểm trống đều đặn cho các cụ quang quẻ hành phục. Khi Y phục đã xong cụ chủ dâng mũ lên chỉnh đốn cân đối xong lùi ra cùng các cụ quang quẻ vái lạy để xuống đền. Lúc này cụ thủ hiệu chạ thứ nhì cùng hiệu cho các trống vào hồi kết thúc, hồi xong lùi ra vái lạy rồi xuống đền. Phục triều Y xong vào làm lễ tạ thứ tự các chạ và vị trí vào làm lễ được áp dụng như lễ vào phục triều y.

Sau đó tế Nhập tịch tức là tế cáo 1 tuần rượu để báo cáo là công việc Phục Y đã xong.

Khi tế nhập tịch xong nghỉ giải lao thụ lộc và chiều đón Dân Anh ( Theo truyền thuyết Làng Lại Yên có nguồn gốc từ làng Tiền Lệ di xuống nên Làng Lại Yên và thôn Tiền Lệ - Tiền Yên có quan hệ anh em do vậy hàng năm vào ngày Hội Thánh 12 tháng Giêng thôn Tiền Lệ sẽ rước kiệu xuống lễ)

+ Ngày 13 tháng Giêng: Tề thường tịch, Lễ Giải Y, tế giã. Buổi chiều Đại đức và đồng dân lễ đàn tại sân Quản Kinh Thiên.

+ Ngày 14 tháng Giêng tổng kết công tác lễ hội tại Quán để thông báo công tác thu chỉ trong lễ hội.

Sau khi tổng kết thì Ban tổ chức lễ hội sẽ tiến hành họp các thành viên trong Ban tổ chức để bảo cáo tổng kết công tác lễ hội xuân.

Tuy nhiên những năm chính thì vào ngày 12 tháng giêng sẽ tiến hành rước từ Đình ra Quản gồm 5 kiệu và vào Ngày 15 tháng Giêng các cụ quan viên và các cụ trong Ban khánh tiết sẽ vào Lăng đá Xóm Gạo để tế lễ cụ Quận theo cổ truyền.