Lễ hội truyền thống làng Phương Viên
Giới thiệu
a. Quá trình ra đời, tồn tại của di sản văn hóa phi vật thể:
Lễ hội có từ xa xưa. Theo các tư liệu Hán Nôm hiện lưu tại di tích, theo văn lễ hội có từ khoảng năm 1609 - thời Hậu Lê (năm Cảnh Hưng thứ 28).
Lễ hội được tổ tướng nhớ vị Tướng quân có quý danh là Thôi Tốc Dại Vương - vị tướng thời An Dương Vương ( thờ tại đình Làng) và 03 vị nữ tướng thời Hai Bà Trưng là: Bà Ả lã Nàng Đê. Bà Ả Tú, Bà ả Huyền (thờ tại quán trong khuôn viên chợ Vạng).
Về sự tích của vị Thôi Tốc Đại Vương, các cụ trong làng cho biết: đây là một nhân vật lịch sử xuất hiện từ thời thượng cổ, được dân làng thờ theo quan điểm tín ngưỡng là người có công với dân với nước. Vị thần này xuất hiện vào cuối thời Hùng Vương thế kỳ thứ hai trước công nguyên. Ông là người có công đánh giặc cứu nước, khi mất đi được dân làng Phương Viên tôn thờ.
Thần tích về Bà Ả Lã Nàng Đê: bà là con của Ông Nguyễn Viên quê Hoằng Hoá, Châu Ái lấy bà Trần Thị Lâm quê ờ Nghĩa Lộ ( Hoài Đức), ông Viên sinh sống ở quê vợ, sinh ra 02 người con là: Ả Lã Nàng Đê và Chàng Quốc. Năm 20 tuổi A Lã Nàng Đê Và Chàng Quốc 19 tuổi cùng ra nhập đội quân khởi nghĩa của Ha Bà Trưng, hai chị em đã chiêu tập 500 người theo Hai Bà Trưng đánh giặc Nam Hán, về sau nhà Hán cử Mã Viện sang xâm lược nước ta, hai chi em lại cầm quân chiến đấu và đã hy sinh tại trận Cổng Khê, ở Hà Tây (cũ) nhiều làng quê thờ Ả Lã Nàng Đê trong đó có làng Phương Viên.
Ngoài ra nhân dân làng Phương Viên còn tôn thờ 02 Bà Ả Tú và bà Ả Huyền là 02 vị nữ tướng thời Hai Bà Trưng.
Có thần tích, thần sắc liên quan đến nhân vật được thờ, theo ghi lại có 35 lần được sắc phong, đạo sớm nhất là thời vua Lê Hoàng Định đầu thế kỷ XVII, muộn nhất là đời vua Khải Định ( 1925)
b. Miêu tả hình thức biểu hiện, quy trình thực hành, các sản phẩm vật chất, tinh thần được tạo ra trong quá trình thực hành di sản văn hóa phi vật thể, không gian văn hóa liên quan v.v:
Lễ hội diễn ra hàng năm vào ngày 12 đến 14 tháng 2 âm lịch hàng năm. Hội chính: 05 năm tố chức một lần.
Trong hội chính, trước năm 1953 trong lễ rước: Rước Kiệu cả, Long Đình và Hương án, các trò chơi dân gian có: Cờ người, đấu vật và hát chèo.
Từ năm 1988 sau khi làm lại đình làng lẽ hội được khôi phục, trong Lễ rước gồm: Kiệu Cả, kiệu Phượng, kiệu Long Đình và Hương án. Các trò chơi dân gian: Có cờ Người, dấu vật, hát chèo, ngày nay có thêm một số môn văn nghệ - thể thao khác như: Cầu lông, hát quan họ.
Đường rước: + Trước kia vào hội chính lễ rức được rước từ Đình ra quán chợ làm lễ sau đi xuống miếu Óc và ngược lên chùa Thượng (Chùa Thích Ca) để rước văn về đình.
+ Trong những năm gần dây: Đường rước từ Đình ra quán chợ làm lễ sau đó rước xuống xóm Hạ (đường cao tốc) và quay về đình.
Trong hội lệ: Trong lễ rước gồm: Kiệu Long Đình và hương án. Các trò chơi dân gian: Có cờ bỏi, đấu vật, hát chèo, ngày nay có thêm một số môn văn nghệ - thể thao khác như: Cầu lông, hát quan họ.
Đường rước: Chỉ rước kiệu từ Đình ra quán, sau khi làm lễ tại quán rước quay về Đình.
Lễ hội được diễn ra liên tục nhiều năm, đến năm 1946 bị giặc Pháp đốt bỏ đình làng lễ hội bị gián đoạn, đến năm 1952 làm lại đình khôi phục lễ hội và tổ chức lễ hội từ 12 đến 14 tháng 2 âm lịch hàng năm. Đến năm 1955 thực hiện cải cách nên không tổ chức lễ hội từ năm đó, đến 1976 do giải phóng dòng sông nên đình phải dỡ bò, đến năm 1988 làm lại đình làng và lễ hội mới lại được khôi phục và từ đó đến nay lễ hội được tổ chức hàng năm.
Công tác tổ chức lễ hội, thành lập Ban tổ chức lễ hội, ban hành lễ (gồm các cụ cao tuổi trong làng có khả năng thực hiện các nghi thức tế lễ tốt. Ban này thường khoảng 30 người), ban hậu cần (các thành viên là họ tuổi 50 của nam giới ra phục vụ nhà thánh và tuổi 49 của giàn quy nữ giới ra phục vụ nhà Thánh) Chủ tế (là một Cụ ông cao niên trong làng: gia đình nề nếp, chấp hành tốt các chủ trương của Đảng, nhà nước và quy định địa phương, phu thê song toàn), người phụ trách phần lễ (là ông Trưởng Tiểu ban di tích của làng, người phụ trách phần hội.
Tham gia thực hiện nội dung của lễ hội bao gồm: Đại diện chính quyền địa phương, cán bộ văn hoá, cán bộ các ngành là người trong làng, bí thư các chi bộ. trưởng các thôn, các chi hội, ngành đoàn thể trong thôn, Hợp tác xã nông nghiệp Phương viên, Cụ chủ tế, ban hành lễ, Tiểu ban di tích, các họ tuổi do cụ chủ tế gọi ra phục vụ đình....
Trong lễ hội thành lập ra các tiểu ban:
- Tiểu Ban hành lễ gồm cụ chủ tế làm Trưởng tiểu ban và các vị quan viên, đội trống, đội nhạc lễ, đội dâng hương đứng trợ tế. Cụ chủ tế và các quan viên phải có gia đinh vợ chồng song toàn, con cái ngoan ngoãn, không có tang chế.
- Tiểu Ban đô: Do một vị cao niên có uy tín trong làng làm Trưởng tiểu ban: có trách nhiệm gọi các họ tuổi thanh niên, thanh nữ ra phục vụ lễ hội, phục vụ lễ rước, trợ tế. Tiêu chuẩn để tham gia vào ban đô là các nam thanh nữ tú đều phải chưa có gia đình và ngoan ngoãn lễ phép.
- Tiểu ban tài chính: Thường phân công đồng chí Chủ nhiệm HTX phụ trách, các ông bà kế toán các đội, các ông bà trưởng phó các thôn và tuổi 50 của nam ra phục vụ nhà thánh, Tiểu ban tài chính thường trực tại Đình Phương Viên làm nhiệm vụ tổng hợp và thu tiền nhân dân (địa phương và khách thập phương công đức vào lễ hội từ ngày 01 tháng 2 âm lịch).
- Tiểu ban Tiếp tân: Bao gồm chi hội phụ nữ các thôn và dàn quy tuổi 49 của nữ, có nhiệm vụ mời nước, phục vụ quét dọn trước, trong và sau lễ hội.
- Tiểu ban văn hoá - thông tin: chịu trách nhiệm trang trí, thông tin tuyên truyền phục vụ công tác lê hội.
- Tiểu ban an ninh: chịu trách nhiệm bảo vệ an ninh trật tự trước, trong và sau lễ hội.
- Tiểu ban Vật: Do một ông có am hiếu về môn vật. có tinh thần nhiệt tình làm Trưởng Tiểu ban, chịu trách nhiệm tổ chức giải vật truyền thống trong 03 ngày hội.
- Tiểu ban văn nghệ - Nhạc: Do CLB văn nghệ của làng đảm nhiệm, chịu trách nhiệm tố chức chương trình múa hát, văn nghệ trong 03 ngày hội.
- Tiểu ban cờ: Do một ông cao cờ trong làng làm Trưởng Tiểu ban, chịu trách nhiệm tổ chức giải cờ Người vào hội chính trong các ngày hội chính, cờ bỏi trong các hội lệ, trong hội chính tuyển chọn các nam thanh nữ tủ trong làng để tham gia quân cờ phục vụ cho lễ hội. tiêu chuẩn của đô cờ là các nam thanh, nữ tú chưa thành lập gia đình, nhìn khoẻ mạnh, ưa nhìn, ngoan ngoãn lễ phép.
- Những người gia đình có tang chế không được ra lễ hội.
- Phụ nữ không được vào trong nội đình mà chỉ được ở ngoài sân vái vọng vào đình, những người tham gia phục vụ lễ hội là nữ giới cũng chỉ được phục vụ ở phía bên ngoài đình, không được vào nội đình. (đây là hèm)
- Ngoài ra còn có một ngày lễ vào ngày 12 tháng 11 âm lịch (gọi là đám tháng l) và các ngày lễ vào các mùa (Xuân Thu tứ quý, lễ cơm mới, xôi mới .... )
Về trình tự phần lễ:
- Chiểu 11 tháng 2 âm lịch làm công tác chuẩn bị, cụ chủ tế và các quan viên làm lễ mục dục (lễ đổi lễ phục nhà thánh).
- Sáng 12 tháng 2 âm lịch 07h00 làm lễ đỗi mã (thay mã mới hoá mã cũ). 08h00 làm lễ nhập tịch (mời các thần thánh về Đình ngự)
- Chiều 12 tháng 2 âm lịch: 02h00 làm lễ rước Thánh từ đình ra Quán chợ Vạng, làm lễ tại quán chợ Vạng, sau khi làm lễ xong tổ chức 03 keo vật thờ tại trước cửa quán, sau đó rước Thánh đi theo đường rước đã được quy định trước trong hội chính - hội lệ, sau dó 05h00 rước Thánh về đình làm lễ tế Yên vị.
- Sáng 13 tháng 2 âm lịch 08h00 cử đại diện các ban ngành phục vụ lễ hội, đi đầu là đội kỳ lân, ban nhạc lễ chiêng trống rộn ràng đi đón quan anh Hạ Hoà, là anh em kết nghĩa từ thời xa xưa khi mà người làng Phương Viên vào giứp đỡ nhân dân Hạ Hoà chống lũ, vỡ đê sau đó kết nghĩa làm anh em. Sau khi đón về tới đình làng tổ chức làm lễ tế giao hảo với quan anh và mời dân quan anh ở lại thụ lộc cùng dân làng Phương Viên. (Lễ tế giao hảo là phần tế được các quan viên của hai làng cùng nhau làm lễ, cầu cho mối giao hảo giữa hai dân Phương Viên và Hạ Hoà ngày càng bền chặt, đoàn kết)
- Chiều 02h00 ngày 13 tháng 2 âm lịch, quan anh làm lễ tạ, đoàn đại diện các ngành phục vụ trong lễ hội đi đầu là đội kỳ lân, chiêng trống, ban nhạc lễ tổ chức tiễn quan anh ra tới đầu làng (đường cao tốc).
- Sáng 7h ngày 14 tháng 2 âm lịch làm lễ tế lão, mọi người trong làng từ tuổi 50 trở lên đều được tham gia góp lão và thụ lộc nhà Thánh.
- Chiều 02h00 ngày 14 tháng 2 âm lịch làm lễ tế giã hội, trao giải các trò chơi, sau đó 07h00 tối nổi chiêng trống làm lễ tiễn các quan, thổi tù và kết thúc lễ hội.
