Lễ hội truyền thống làng Sen Chiểu

Lễ hội truyền thống làng Sen Chiểu là một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng dân gian được cộng đồng nhân dân làng Sen Chiểu, xã Phúc Lộc, thành phố Hà Nội gìn giữ, thực hành và trao truyền qua nhiều thế hệ. Lễ hội gắn liền với không gian tín ngưỡng tại Miếu Ông, thôn Sen Phương 1 và các địa điểm văn hóa có liên quan trong cộng đồng. Đây là dịp để nhân dân tưởng nhớ, tri ân các bậc tiền nhân, thánh thần được cộng đồng tôn thờ, đồng thời là ngày hội chung của dân làng, góp phần duy trì phong tục, tập quán và tăng cường sự đoàn kết trong cộng đồng.

Theo truyền thuyết và các nội dung được lưu truyền trong thần phả, lễ hội gắn với sự tích về vị thần được nhân dân phụng thờ tại địa phương. Theo truyền lại, Người từng tham gia đánh trận, trước khi đi đánh trận lần thứ hai, dân làng đã xin duệ hiệu để thờ phụng với mong muốn ghi nhớ công đức và cầu mong sự phù trợ, che chở cho cộng đồng. Sau lần xuất quân thứ hai, Người trụ lại tại Bắc Giang. Từ đó, nhân dân trong làng lấy ngày 10 tháng 2 âm lịch làm ngày lễ chính để tưởng nhớ và thờ phụng. Truyền thống này được các thế hệ người dân gìn giữ, thực hành và truyền lại cho con cháu cho đến ngày nay.

Lễ hội được tổ chức hằng năm trong 03 ngày, từ ngày 09 đến ngày 11 tháng 2 âm lịch, trong đó ngày 10 tháng 2 âm lịch là ngày chính hội. Các nghi lễ được tổ chức theo trình tự truyền thống, thể hiện sự trang nghiêm, thành kính của cộng đồng. Ngày 09 tháng 2 là ngày nhập tịch, thực hiện lễ Thập bái, mở cửa đình, bao sái các đồ thờ và mở cửa Miếu. Vào buổi chiều, các kiệu được rước lên Văn chỉ để rước văn về Miếu làm lễ tế cáo. Sau lễ tế cáo tiếp tục thực hiện nghi thức rước văn, rước lễ và lễ tế Mộc dục; buổi tối tiến hành các nghi thức tấu và thay áo cho nhà Người.

Sáng ngày 10 tháng 2 âm lịch là ngày chính hội. Các kiệu chính được rước lên Văn chỉ để rước Văn và rước Thánh về làm lễ. Sau đó, đoàn rước tập kết và rước lễ về Miếu để tiến hành tế lễ cộng đồng. Đây là nghi lễ quan trọng, có sự tham gia của đông đảo nhân dân và những người được cộng đồng phân công thực hiện các nhiệm vụ trong lễ hội. Sau khi hoàn thành các nghi thức tế lễ, những người có trách nhiệm thực hiện lễ được thụ lộc theo phong tục truyền thống.

Ngày 11 tháng 2 âm lịch diễn ra lễ tế tạ. Đến khoảng 11 giờ thực hiện lễ giải y, cởi áo và làm các nghi thức thu hồi, cất giữ trang phục, đồ thờ và kiệu theo quy định truyền thống. Việc thực hành các nghi lễ trong ba ngày hội thể hiện sự tiếp nối liên tục của các phong tục, tập quán tín ngưỡng được cộng đồng gìn giữ từ lâu đời.

Trong quá trình tổ chức lễ hội, nhiều nghi thức và quy định mang tính đặc thù được cộng đồng lưu truyền và thực hành. Theo thần phả và lời truyền của các bậc cao niên, một số chữ trong tên thần khi viết hoặc đọc được thực hiện theo cách riêng; khi hành lễ, tên của Người được đọc nhỏ và thực hiện một lần vái. Đồ tế lễ cũng có những điều kiêng kỵ nhất định, trong đó không sử dụng các lễ vật có màu trắng như lợn trắng, gà trắng. Những quy định này được cộng đồng coi trọng và thực hiện nhằm bảo đảm tính trang nghiêm, tôn kính của nghi lễ truyền thống.

Lễ hội có sự tham gia của nhiều thành phần trong cộng đồng. Trước đây, những người có vai vế, có uy tín, địa vị và điều kiện kinh tế thường giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức lễ hội. Ngày nay, vai trò tổ chức và thực hành lễ hội được cộng đồng trao cho các bậc cao tuổi, các thành viên trong ban tư văn, những người có kinh nghiệm thực hành nghi lễ và lực lượng nam thanh niên khỏe mạnh. Các thành viên được lựa chọn thực hiện những công việc phù hợp như tế lễ, rước kiệu, rước văn, chuẩn bị lễ vật và phục vụ các hoạt động chung của lễ hội.

Các đồ thờ và vật dụng truyền thống được sử dụng trong lễ hội gồm hương án, kiệu, chấp kích, cờ thần, bát bửu và các vật dụng phục vụ nghi lễ. Lễ vật truyền thống trước đây có cả con lợn tế, hiện nay được thực hiện phù hợp với điều kiện của cộng đồng, chủ yếu gồm thủ lợn, xôi, hoa quả và rượu. Trang phục trong lễ hội gồm trang phục tế lễ, áo phù giá; âm nhạc phục vụ nghi lễ có trống, chiêng và các loại nhạc cụ trong dàn bát âm, góp phần tạo nên không khí trang nghiêm, linh thiêng của phần lễ.

Bên cạnh các nghi lễ tín ngưỡng, lễ hội còn có phần hội với nhiều trò chơi dân gian và hoạt động văn hóa văn nghệ phong phú như chọi gà, đánh đu, đập niêu, kéo co, bịt mắt bắt vịt, leo cột mỡ cùng các chương trình giao lưu văn nghệ. Những hoạt động này tạo không khí vui tươi, phấn khởi, thu hút đông đảo người dân tham gia, đặc biệt là thanh thiếu niên, qua đó tạo điều kiện để thế hệ trẻ được tiếp cận, hiểu và tham gia vào các sinh hoạt văn hóa truyền thống của quê hương.

Không gian văn hóa của lễ hội không chỉ giới hạn tại Miếu Ông mà còn có mối liên hệ với các không gian tín ngưỡng, văn hóa của cộng đồng dân cư trong khu vực. Lễ hội được tổ chức tại Miếu Ông, thôn Sen Phương 1, xã Phúc Lộc; đồng thời có sự liên hệ với các hoạt động lễ hội của làng Phương Độ và làng Đông Huỳnh, nay thuộc thôn Sen Phương 6. Mối liên hệ này cho thấy sự giao lưu, gắn kết giữa các cộng đồng cư dân có chung không gian văn hóa và truyền thống tín ngưỡng.

Lễ hội truyền thống làng Sen Chiểu có giá trị quan trọng đối với đời sống tinh thần của cộng đồng. Thông qua lễ hội, truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, lòng biết ơn đối với các bậc tiền nhân và thánh thần được thể hiện và tiếp nối. Lễ hội cũng là dịp để người dân trong làng trở về, gặp gỡ, giao lưu, cùng tham gia các nghi lễ và hoạt động cộng đồng, từ đó củng cố tình làng nghĩa xóm, tăng cường sự đoàn kết và gắn bó giữa các thế hệ.

Một giá trị nổi bật của lễ hội là khả năng duy trì và trao truyền các tri thức, kỹ năng thực hành văn hóa dân gian. Các nghi thức tế lễ, rước kiệu, rước văn, cách chuẩn bị lễ vật, trang phục, âm nhạc nghi lễ và các tập tục liên quan chủ yếu được truyền dạy bằng hình thức truyền miệng, cầm tay chỉ việc và trực tiếp tham gia thực hành. Đây là phương thức trao truyền có vai trò quan trọng trong việc duy trì tính liên tục của di sản. Hiện nay, cộng đồng vẫn còn đội ngũ những người có kinh nghiệm thực hành và truyền dạy các nghi lễ cho thế hệ trẻ.

Việc tổ chức lễ hội hiện nay nhận được sự quan tâm, tạo điều kiện của chính quyền địa phương và sự đồng thuận, hưởng ứng của nhân dân. Kinh phí tổ chức lễ hội chủ yếu do nhân dân đóng góp, cùng với sự hỗ trợ của địa phương. Cộng đồng cũng tích cực tham gia chuẩn bị, tổ chức và thực hành các nghi lễ, trò chơi dân gian và hoạt động văn hóa văn nghệ.

Để bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội trong thời gian tới, cộng đồng đề nghị tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục thế hệ trẻ về nguồn gốc, ý nghĩa và giá trị của lễ hội; khuyến khích thanh thiếu niên tham gia các hoạt động lễ hội; quan tâm sưu tầm, ghi chép và lưu giữ các tư liệu, thần phả, phong tục, nghi thức liên quan. Đồng thời, cần quan tâm đến việc ghi nhận, động viên và có chính sách phù hợp đối với những nghệ nhân, người cao tuổi và những người có vai trò quan trọng trong việc thực hành, truyền dạy và bảo vệ di sản.

Với những giá trị về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và tính cộng đồng, Lễ hội truyền thống làng Sen Chiểu không chỉ là một sinh hoạt tín ngưỡng dân gian mà còn là không gian văn hóa để cộng đồng thể hiện lòng tri ân, duy trì phong tục tập quán, trao truyền tri thức dân gian và gắn kết các thế hệ. Việc tiếp tục bảo tồn, thực hành và phát huy lễ hội có ý nghĩa thiết thực trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống của làng Sen Chiểu nói riêng và xã Phúc Lộc nói chung.