Miếu Đa Sỹ

Miếu Đa Sĩ thờ danh y Hoàng Đôn Hòa người ở thôn Huyền Khê (nay là làng Đa Sĩ). Ông thi đỗ Giám sinh có tài đặc biệt về nghề thuốc, nổi danh không chỉ trong nước và nước ngoài cũng biết đến tiếng tăm của ông. Tương truyền, công chúa Phương Anh (con vua Lê Thế Tôn) lâm bệnh hiểm nghèo, danh y khắp cả nước không ai chữa khỏi. Nhà vua mời Hoàng Đôn Hòa chữa bệnh cho công chúa, sau vì mến tài đức của ông nên gả công chúa, phong cho ông làm phò mã.

Năm 1574, triều đình cất binh đánh quân Mạc ở Thái Nguyên, ông được cử làm “Điều hộ lục quân” (theo quân đội để chữa cho quân binh). Sau khi thành công trở về, ông được thăng chức Thị nội thái y viện thủ phiên và được phong tước Lương dược hầu. Ông là người không màng danh lợi hay chức tước nên khi làm quan được một thời gian thì ông xin nghỉ, cùng vợ về quê sinh sống, làm thuốc và dạy học. Ông thường lấy sự nghiệp là y đức cứu người bệnh. Ông bà dùng các cây cỏ tại quê hương và tự trồng cây làm thuốc chữa bệnh. Có những người bệnh nghèo, không có tiền chi trả, ông bà không những cứu chữa mà còn cấp cả tiền bạc. Nhân dân khắp nơi được ông bà chữa bệnh bằng tài năng và tâm đức.

Trong sự nghiệp, Hoàng Đôn Hòa còn soạn ra cuốn Hoạt nhân toát yếu, một tác phẩm y học đương thời mà sau đó được vua nhà Thanh biết đến, đã thán phục và phong ông là “Lịch thế y”. Tác phẩm Hoạt nhân toát yếu gồm 208 phương thuốc điều trị các loại bệnh và dành riêng một chương nói về cách giữ gìn sức khỏe, gọi là “phép dưỡng sinh về dược học”. Qua cuốn “hoạt nhân toát yếu”, có nhiều bài thuốc được đúc kết, trong đó có tới 265 bài là vị thuốc nam.

Hoàng Đôn Hòa là một vị thầy thuốc có tài đức, tâm huyết, có lòng thương dân, có nhiều công lao cho nền y học nước nhà. Ông được đánh giá là vị “Bác sỹ quân y” đầu tiên của Việt Nam với bài thuốc “cao đan hoàn tán” - tức dùng thuốc uống kết hợp với bôi xoa. Khi ông mất, nhân dân Đa Sĩ cảm mến công đức nên lập miếu tại chính ngôi nhà của ông bà để thờ phụng muôn đời. Trong miếu còn đôi câu đối có nội dung ghi:

Giang chử trạc linh, tích lưu hiển thánh;

Quốc ân trùng điệp, tinh biểu phúc thần.

Nghĩa là:

Bãi sông để lại dấu thiêng nơi ông bà được dân tôn vinh là bậc thánh.

Ơn đức liên tiếp trao tặng cờ xúy biểu dương ông là phúc thần.