Miếu Báo Đáp

Miếu Báo Đáp thuộc thôn Báo Đáp, xã Kiêu Kỵ, huyện Gia Lâm. Nay là Thôn Hoàng Chu Báo, xã Gia Lâm, thành phố Hà Nội Miếu tọa lạc trên một thửa đất rộng, thoáng mát, nằm về phía Tây nhìn ra dòng sông Bắc Hưng Hải, xung quanh có nhiều cây cổ thụ, bốn mùa xanh tươi, tỏa bóng mát cho di tích.

Theo cuốn ngọc phả do Hàn Lâm Lễ bộ Đông Các Đại Học sĩ Nguyễn Bính phụng soạn năm Hồng Phúc thứ nhất (1572), được sao lại năm Vĩnh Hựu thứ 6 (1740) cho biết lịch sử các vị thần như sau:

Vào thời An Dương Vương, ở đạo Kinh Bắc, huyện Gia Lâm, ở trang Hạ Tốn, trại Báo Đáp vốn từ trước phụng thờ vị phúc thần Ô Bản Cảnh Hậu Thổ Linh phù chi thần. Khi ấy, trời không thuận, nhân dân bệnh tật không yên. Quan thổ thần giáng ứng, lên đồng phát bảo phụ lão và nhân dân rằng: Trời đất không yên, trại các người vật không yên, hãy mau mau mời các vị đại danh phu ra cứu giúp. Các bậc phụ lão nghe tin ở trang Vạn Kỳ, huyện Gia Lâm bản phủ có một vị tăng sư tên hiệu Huyền Quang ở chùa Đại Bi, phụng thờ đạo Phật cổ truyền chân tông chính pháp là bậc pháp diệu tài giỏi, về yểm trần cho dân làng, làm bùa phù phép, trừ tà, sát quỷ. Từ đó dân mới yên ổn bình an. Ngày 7 tháng 3 năm Giáp Tuất, tự nhiên nhân dân thấy hai vị quan tướng lên đồng nhập vào người ở đền Quán Thánh, một vị xưng là Trương Thiên Sư, vị thứ hai xưng là Trân Thiên Chân Võ: Ta vốn là bậc thiên thần giáng xuống trấn trị ở cõi nhân gian, nay thấy trại của các người có một ngôi đất đẹp, rùa, rắn hộ hình, phía trước có ngũ nhạc, phía sau in đầu rùa núi sông, rồng, hổ cuộn vây quanh, hai ta cho là đất qui phong quang muốn ở lại, muôn đời được thờ phụng. Các phụ lão bản trại sửa lễ, dựng miếu phụng thờ. Nói xong thấy hai ngài bay lên không trung biến mất. Từ đó về sau miếu, đền rất linh ứng, người và vật được an khang.

Khi An Dương Vương xây thành Cổ Loa, thành cứ xây rồi lại đổ, vua rất lo buồn, nghe tin ở trại Báo Đáp có một ngôi đền rất thiêng thờ hai vị thiên thần, cầu gì được ấy, bèn đến. Đến nơi, vua nghỉ tại đền thờ, cầu thần âm phù giúp đỡ trừ tà, sát quỷ, khi nào hoàn thành sẽ sắc phong thượng đẳng. Khi đó vào cuối canh ba, nhà vua chập chờn ngủ thiếp, bỗng thấy hai cụ già thân hình cao lớn áo, mũ chỉnh tề, từ trên trời giáng xuống trước sân hỏi, nhà vua rằng: có việc gì mà bệ hạ đến đây? Nhà vua trả lời thần nay xây thành ở đó có quỷ tặc tác quái làm đổ thành, hai ngài có kế gì giúp đỡ ta trừ được, sau này công ơn ấy sắc phong thượng đẳng thần. Hai cụ già bảo: Nhà vua hãy về giết con gà trắng, đục núi lấy ra nhạc khí cổ rồi đem xương con gà đó đốt cháy đi mà yểm trừ yêu tinh sẽ tuyệt diệu. Hai cụ già nói xong bay vút lên trời biến mất, đó là ngày 8 tháng 3. Lát sau nhà vua tỉnh giấc biết là thần báo mộng giúp đỡ, ra về truyền cho quân sĩ và người ở các trang tiếp tục xây thành. Nhà vua giết con gà trắng, lấy nhạc khí, đốt xương gà thành than yểm trừ, từ đó thành xây không đổ, kinh đô vững chắc lâu dài. Vua bèn sai sứ đến phong sắc cho hai vị là Thượng đẳng thần phúc thần và cho phép thôn Hạ Tốn, trại Báo Đáp sửa lại miếu phụng thờ.

Đến khi thái bình đời nhà Tống đem 20 vạn quân chia đường cùng tiến vào xâm lược nước ta. Bấy giờ vua Lê Đại Hành thân chinh làm tướng chỉ huy 10 vạn tinh binh chống cự, tiến quân đến đạo Kinh Bắc, phủ Thuận An, huyện Gia Lâm, rồi đến khu Báo Đáp, vua ngủ lại một đêm ở đền thờ, cầu thần ngầm giúp đánh giặc, sau khi dẹp giặc xong sẽ sắc phong mỹ tự. Hôm sau vua đem quân đi đánh, quân giặc bị thua to, bọn tướng Hầu Nhân Bảo và Khâm Tộ đều bị giết, đại tướng Biện Phụng Huấn bị bắt sống. Nhà vua khải hoàn khen thưởng tướng sĩ, sau đó gia phong cho bách thần là :

Trương thiên đại thánh gia phong hiển thánh phù quốc linh quang đại vương.

Trấn Thiên Chân Võ đại vương gia phong hộ quốc an dân hiển ứng linh thông thượng đẳng thần.

Phong: Bản cảnh thành hoàng hậu thể linh phù, thượng đẳng phúc thần ngưng hưu đại vương.

Cho phép thôn Hạ Tốn, khu Báo Đáp được phụng thờ. Từ đó về sau thần thường linh ứng nên được nhiều đời gia phong mỹ tự.

Đến đời Trần Thái Tông, giặc Nguyên lại sang xâm lược nước ta, kinh thành bị bao vây. Lúc đó Trần Quốc Tuấn phụng mệnh, cầu đảo bách thần ba vị đại vương cũng hiển ứng âm phù nên đã dẹp được Ô Mã Nhi. Nhà vua đã gia phong mỹ tự cho ba vị đại vương: Linh ứng anh triết hiển hựu trị thuận. Đến đời Lê Thái Tổ diệt giặc Liễu Thăng lấy lại đất nước lại gia phong mỹ tự cho bách thần đã anh linh giúp đỡ, ban cho mỹ tự là: Phổ tế cương nghị anh linh và ban sắc chỉ cho khu Báo Đáp phải trùng tu miếu điện để thờ cúng lâu dài. Vào đời vua Cảnh Hưng (1740-1786) lại gia phong mỹ tự cho ba vị là: Diên Hi tứ khách đại vương.

Miếu Báo Đáp có kết cấu kiến trúc kiểu chữ đinh gồm tiền đường và hậu cung.

Tiền đường là nếp nhà năm gian, xây kiểu tường hồi bít đốc tay ngai, chính giữa bờ nóc là hình lưỡng long chầu nguyệt, bờ dải đắp kiểu bờ đinh, mái lợp ngói mũi hài. Phía trước là hiên được xây rộng khoảng 1m2. Hai bên là hai trụ biểu, đỉnh trụ hình hai con nghê tư thế chầu vào nhau, bên dưới là hình lồng đèn đắp nổi các đề tài tứ linh, thân trụ bổ khung ghi câu đối. Hệ thống cửa bức bàn được mở ba gian giữa, trên các cánh cửa được chạm nổi đề tài tứ quý. Hai gian bên xây tường kín, phần giữa trổ cửa hoa, lấy ánh sáng cho di tích. Bộ khung đỡ mái gồm có sáu bộ vì, bốn bộ vì gian giữa làm kiểu “thượng giá chiêng, hạ kẻ”, hai bộ vì bên làm kiểu “kèo cầu quá giang, trụ trốn” gác trực tiếp lên tường hồi, mái phân “thượng tứ hạ tam ”. Bốn hàng chân cột đỡ mái theo kiểu “thượng thu hạ thách”. Chân cột có chân tảng đá xanh trên hình tròn, bên dưới hình vuông, nền nhà lát gạch Bát Tràng. Trang trí trên kiến trúc của nhà tiền tế tập trung chủ yếu ở các cấu kiện kiến trúc với đề tài hoa văn thực vật.

Hậu cung là một nếp nhà hai gian nối liền gian giữa tiền đường tạo thành chữ đinh. Trước chia làm ba cửa, giữa là hệ thống cửa bức bàn có tường lửng, cửa trang trí hình chữ thọ, hai bên là cửa nách làm cửa đi, lắp cánh gỗ. Gian giữa hậu cung ở trong xây bệ cao làm ban thờ, bên trên là ngai thờ thành hoàng cùng các đồ thờ tự khác.

Trải qua bao biến cố thăng trầm của lịch sử đến nay di tích miếu Báo Đáp còn bảo lưu được các tư liệu thành văn như cuốn thần phả, bài văn tế và đạo sắc phong cho thành hoàng làng cùng các di vật như ngai thờ, hương án, cửa võng, hoành phi được chạm chắc các đề tài trang trí truyền thống và được sơn son thếp vàng. Đây chính là những tài sản quý báu cần được gìn giữ, bảo vệ và phát huy tác dụng di tích trong kho tàng vốn di sản văn hóa của xã Gia Lâm.