Miếu Ngọc Mạch

Ngọc Mạch là một làng cổ ở vùng phía tây Hà Nội, nơi từ lâu lưu truyền nhiều câu chuyện gắn với thời kỳ dựng nước và giữ nước. Trong ký ức dân gian, vùng đất này từng liên hệ với truyền thuyết về Phan Tây Nhạc thời Hùng Vương, rồi đến thế kỷ VI lại gắn với những biến động của thời Vạn Xuân và cuộc đấu tranh chống ách đô hộ phương Bắc.

Miếu Ngọc Mạch thờ Lý Nhã Lang, còn gọi là Lý Lang, được thần tích địa phương kể là con của Lý Phật Tử – Hậu Lý Nam Đế.

Theo truyền thuyết, mẹ của Lý Nhã Lang là người đất Châu Chàng. Trước khi sinh ông, bà nằm mộng thấy mình nuốt một viên ngọc trắng. Khi trưởng thành, Lý Nhã Lang được miêu tả là người có vóc dáng cường tráng, trí dũng hơn người và sớm tham gia việc quân.

Bối cảnh lúc ấy là thời kỳ quyền lực ở nước Vạn Xuân có nhiều biến động. Sau khi Lý Nam Đế trao binh quyền cho Triệu Quang Phục, Triệu Quang Phục đánh đuổi quân Lương rồi xưng là Triệu Việt Vương. Trong khi đó, lực lượng họ Lý do Lý Phật Tử kế tục vẫn nuôi ý định khôi phục cơ nghiệp.

Thần tích kể rằng Lý Nhã Lang được giao làm tướng tiên phong, đem quân giao chiến với Triệu Việt Vương. Sau nhiều trận không phân thắng bại, hai bên tạm giảng hòa và lấy khu vực bãi Quần Thần làm ranh giới.

Một lớp truyền thuyết nổi tiếng kể rằng Lý Nhã Lang sau đó kết duyên với Cảo Nương, con gái Triệu Việt Vương. Nhờ cuộc hôn nhân này, ông biết được bí mật về một vật linh gọi là móng rồng, được cho là nguồn sức mạnh giúp Triệu Việt Vương chiến thắng. Lý Nhã Lang bí mật tráo vật linh rồi gửi về cho cha. Sau đó, Lý Phật Tử đem quân tiến đánh và giành lại quyền kiểm soát đất nước.

Về cuối đời, thần tích kể Lý Nhã Lang trở về quê mẹ, đổi từ họ Lý sang họ Lã. Một lần tắm ở bến sông, ông bắt được con cá xanh; khi mổ ra thấy một thanh thần đao. Từ đó, ông được cho là có khả năng biến hóa khác thường.

Đến ngày 18 tháng Mười âm lịch, Lý Nhã Lang cùng mẹ đi tới một khu gò lớn. Giữa lúc trời quang, một đám mây trắng xuất hiện, rồi cả hai bỗng biến mất. Dân gian tin rằng ông đã hóa thần và nhiều lần hiển ứng nên lập nơi thờ phụng.

Theo thần tích, đến thời Lê Đại Hành, ông tiếp tục được gia phong mỹ tự và tôn là Thượng đẳng thần. Từ đó, việc thờ Lý Nhã Lang được duy trì qua nhiều thế hệ.

Những câu chuyện trên thuộc phạm vi thần tích và truyền thuyết dân gian. Nhưng chính qua những lớp huyền tích ấy, người Ngọc Mạch đã lưu giữ hình tượng Lý Nhã Lang như một vị thần bảo hộ, gắn với ký ức về thời Vạn Xuân và lịch sử lâu đời của vùng đất Kẻ Ngọc.

Ngày 29 tháng 3 năm 2019, UBND thành phố Hà Nội ban hành Quyết định số 1493/QĐ-UBND, xếp hạng Miếu Ngọc Mạch, phường Xuân Phương là di tích cấp thành phố.