Nghè Keo

Nghè Keo (còn gọi là đền) là tên gọi theo địa danh làng cổ hay còn gọi là Nghè Giao Tất thuộc xã Kim Sơn, nay là xã Thuận An, thành phố Hà Nội.

Đây là một di tích đặc biệt, thờ phụng các vị Thành hoàng làng là những anh hùng dân tộc trong buổi đầu giữ nước dành độc lập: Thượng tướng quân nhà Lý tên Đào Phúc và phu nhân là Tiên Anh công chúa; vị hậu thần của làng là Thiếu bảo quận công họ Đỗ - người đã hưng công bảo tồn tôn tạo các công trình văn hóa tại địa phương và ông bà Đinh Dự - Mãn Đường Hoa - tổ dạy nghề ca trù, một nghề mang đậm sắc thái dân tộc, di sản văn hóa phi vật thể được thế giới công nhận.

Tích của các vị thần được thờ được kể lại như sau:

Thượng tướng quân Đào Phúc, từ nhỏ là người khôi ngô tuấn tú, thông minh, học một biết mười, là người văn võ song toàn, tài cao chí lớn, trai tài khắp vùng thán phục. Sau lớn lên đi thi, Đào Phúc đỗ tiến sĩ, được vua khen là trang tuấn kiệt và gả con gái là Tiên Anh công chúa cho.

Vào cuối đời Lý, có giặc đến xâm lược, Đào Phúc được vua phong làm phò mã, giữ chức thượng tướng quân đem hùng binh đi dẹp, Tiên Anh phu nhân xin vua giao cho lo việc lương thảo giúp chồng sớm trừ đạo giặc ngoài biển cả xa xôi. Từ đầu xuân đến lập hạ, giặc biển đã sạch hết. Thượng tướng quân Đào Phúc cùng quân sĩ trở lại kinh sư báo tiệp.

Về đến quê mẹ giữa mùa mưa to gió lớn, tướng quân gặp lại Tiên Anh và cùng thăm bái tổ đường ở Giao Tất. Hôm ấy là ngày mùng 7 tháng 4, trời đất chuyển vần, sấm sét nổi lên, không gian chìm trong bể nước mênh mông… Cả hai ông bà cùng hóa và sau đó mối xông lên phong kín thành mộ lớn, từ đó dân gọi là “Núi Bi”. Biết tin, nhân dân trong vùng vô cùng thương tiếc ông bà, làng Giao Tất cử người lên tâu với vua, quan kinh được sai về xem xét, rồi cho lệnh địa phương lập đền, tạc tượng truyền thần để thờ.

Nhân vật thứ hai được thờ phụng tại Nghè, được phong Hậu thần là Đỗ tướng công tên tự là Như Triều, thuỵ là Mẫn Đạt, vốn là trọng thần của nước Nam, lại là danh tướng ở phương Bắc. Thấy đình chùa ở hai làng Giao Tất, Giao Tự đổ nát ngài thấy canh cánh bên lòng.

Năm Ất Tỵ, ngài đã bỏ tiền của ra xây dựng chùa làng ba gian hai chái. Năm Đinh Mùi lại cho xây tòa thượng điện, tiền đường, hậu đường, hành lang, hai bên tả hữu, tam quan chùa. Năm Bính Thìn ngài lại cho hai làng 200 quan tiền cổ, 2 nén bạc, 6 mẫu ruộng phúc đức, chia cho 10 giáp nhận cấy cầy để lo việc thờ cúng. Với công đức của Quận công, nhân dân hai làng đã tôn bầu ngài làm Hậu thần thờ phụng đời đời. Bên cạnh đó, đền (nghè) Keo còn thờ tổ của nghề ca trù, là ông Đinh Dự và bà Mãn Đường Hoa. Lễ hội hàng năm thường tổ chức vào các ngày mùng 6 tháng 4 âm lịch (chính lễ), ngày hóa 13 tháng 11 là ngày chính và kiêng chữ húy là Lỗ Châu, Dự và Hoa. Vào những ngày này nhân dân các nơi lập giáo phường đều mở hội hát ca trù tưởng nhớ công ơn của tổ nghề mình.

           Nghè Keo đã được UBND huyện Gia Lâm thực hiện đầu tư tu bổ, tôn tạo hạng mục chính gồm tiền tế, ống muống và hậu cung với diện tích khoảng 149,6m2; các kết cấu gỗ được làm bằng gỗ lim; mái lợp ngói mũi hài cỡ trung, ngói lót có hoa văn chữ thọ, nền lát gạch bát mạch chữ công; hệ thống cửa sử dụng hình thức thượng song hạ bản. Cùng với đó là sự chung sức của nhân dân thực hiện tu sửa các hạng mục phụ trợ nhà khách, nghi môn... Tổng kinh phí khoảng 14 tỷ đồng.

Nghè Keo không chỉ có giá trị về mặt lịch sử, văn hóa, mà còn tiêu biểu bởi các lớp tượng đặc trưng; những tượng ở đây đều có những ý nghĩa riêng, mỗi tượng một vẻ tự nhiên đầy chất nghệ thuật như tượng phỗng quỳ, tượng thần hoàng làng, tượng Kim đồng - Ngọc nữ…

Tồn tại cho tới ngày nay, di tích Nghè (đền) Giao Tất còn bảo lưu được khá nhiều di vật văn hóa có giá trị trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc: cuốn ngọc phả về tổ nghề ca trù soạn năm Hồng Đức 7, đây là tài liệu có giá trị nghiên cứu nghề dân gian cổ truyền trong văn học dân gian, văn tế, sắc phong về thành hoàng làng, bia đá về Hậu thần của làng và di vật thờ tại di tích như long ngai, bài vị, khám thờ….

Di tích nghè Keo đã được Bộ Văn hóa -Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) ban hành quyết định xếp hạng di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật theo Quyết định số 774-QĐ/BT ngày 21 tháng 6 năm 1993.