Nghệ thuật chơi cờ người Cổ Loa

Trong ngày hội đầu xuân, giữa sân đình rộng, có một bàn cờ không đặt trên bàn mà trải ngay xuống đất, với những quân cờ biết đi, biết đứng và biết nghe hiệu lệnh.

Tương truyền khi An Dương Vương xây thành ốc kiên cố, cùng với nỏ thần lợi hại đánh tan quân xâm lược Triệu Đà, Triệu Đà đã dùng mưu xin hòa và cử tướng của mình là Sái Bân sang Âu Lạc đánh cờ cùng vua Thục. Từ những ván cờ ấy, Sái Bân thầm hiểu được tính cách chủ quan, khinh địch của vua Thục, liền về nước lập mưu cùng Triệu Đà, đưa Trọng Thủy sang xin cầu hôn công chúa Mỵ Châu.

Trước kia chỉ chơi cờ bỏi (cờ quân); sau này, khi hội Cổ Loa được tổ chức thì cờ phát triển lên thành cờ người. Từ năm 1953 đến 2005, lễ hội Cổ Loa không tổ chức cờ người mà chỉ đánh cờ bỏi. Đến năm 2006, môn nghệ thuật này được khôi phục và duy trì đến bây giờ, chủ yếu vào dịp lễ hội đầu xuân, thi thoảng biểu diễn trong các hội thi.

Một cuộc đấu cờ người phải được chuẩn bị chu đáo từ hàng tháng trước. Trước hết là chọn sân cờ: nơi rộng, thoáng, thường là sân đình, sân chùa hoặc bãi ruộng khô phẳng gần đình, chùa. Rồi đến chọn người đóng quân cờ: 16 thanh niên nam và 16 thanh niên nữ, phải là “trai thanh gái lịch”, con của những gia đình có nền nếp, được dân làng quý trọng. Trong số ấy chọn ra hai tướng – một tướng ông, một tướng bà – cùng một ông “tổng cờ” (trọng tài), người trực tiếp giúp ban tổ chức theo dõi trận đấu. Ba người này phải thuộc gia đình khá giả, phong lưu, có thể “khao quân khi cần thiết”. Người đóng quân cờ phải qua nhiều vòng tuyển chọn và có tư cách đạo đức tốt.

Sau khi chọn xong người, ban tổ chức họp hai đội để thống nhất trang phục và huấn luyện “quân cờ” một số nước đi cơ bản.

Trước khi đấu có đánh trống khai cờ. Nghe trống và hiệu lệnh của tổng cờ, các quân cờ vào sân, đóng quân nào thì đứng đúng vị trí quân ấy. Hai người đấu cờ đứng ngay trong sân, trực tiếp chỉ đạo từng quân cờ di chuyển; mỗi lần đi một bước lại gõ một tiếng chiêng. Bên nào có quân tướng bị chiếu bí là thua.

Trang phục quân cờ do hai bên tự sắm nhưng phải thống nhất theo phe – quân đen mặc toàn đồ đen, quân đỏ mặc toàn đồ đỏ, màu sắc thường sặc sỡ; trước ngực thêu biểu tượng quân cờ mình thủ vai bằng chữ Hán. Khi trời nắng, quân cờ có thể đội nón. Trước đây trang phục giản dị, thường chỉ một màu đen hoặc đỏ; nay đã đa dạng màu sắc và họa tiết hơn.

Cờ người đòi hỏi tính tập thể và trách nhiệm của người cầm quân. Đó là một môn nghệ thuật trí tuệ, uyên bác, đòi hỏi người chơi có kỹ năng tổ chức, “điều binh khiển tướng” và biết nhìn xa trông rộng. Với người Cổ Loa, cờ người là trò chơi độc đáo, đầy tính nhân văn, mang đậm bản sắc văn hóa Việt và thể hiện nét văn hóa cộng đồng.

Cổ Loa có một câu lạc bộ cờ tướng với hơn 20 thành viên, tuổi từ 35 đến 85, là lực lượng nòng cốt tổ chức các giải cờ người của xã. Trên địa bàn  có khoảng 300 – 400 người biết chơi cờ tướng, trong đó có 3 người có khả năng truyền dạy và 35 người đang học. Các thành viên đấu cờ với nhau để cùng chỉ dạy cho nhau, tham gia thi đấu để học hỏi kinh nghiệm và nước cờ mới; ai muốn học thì liên hệ với câu lạc bộ, các thành viên dạy miễn phí.

Cờ người ở Cổ Loa hiện được thực hành ít thường xuyên và ở mức nguy cơ nghiêm trọng: giới trẻ ít quan tâm, thiếu người học và thực hành, nghệ nhân cao tuổi sức yếu, không có điều kiện truyền dạy. Chính quyền tôn trọng sinh hoạt của câu lạc bộ, tạo điều kiện biểu diễn trong các dịp lễ, tết và hằng năm khen thưởng cá nhân, tập thể có đóng góp. Người giữ nghề mong có truyền dạy bài bản, được quan tâm nhiều hơn, và thu hút thêm các thành viên trẻ để những quân cờ người còn được đứng trên sân đình mỗi mùa hội.