Nghệ thuật thả chim bồ câu bay làng Dục Tú

Trong nhiều trò chơi dân gian, thi thả chim là một trò chơi khó khăn, tốn nhiều công sức của người chơi nhất. Người chơi phải lựa chọn những chú chim bồ câu thích hợp để huấn luyện chúng bay theo đội hình nhất định. Người chơi phải hiểu rõ về chim, có kinh nghiệm lâu năm để chọn lựa và huấn luyện những chú chim cho cuộc thi. Dù tốn công sức, mất nhiều thời gian nhưng trò chơi dân gian này hết sức thú vị, là niềm đam mê của nhiều người, trong đó các cụ cao tuổi là những người có nhiều kinh nghiệm nhất trong các hội thi thả chim.

Năm 1992 có tới 128 đàn chim trong làng cùng các khu vực lân cận về tham dự hội thi chim ở Dục Tú. Vào hội, cờ quạt cắm ở sân đình, nổi bật là lá cờ gấm đỏ thêu sáu chữ vàng “Nghĩa điểu quần anh đệ nhất” treo trang trọng dưới dạ tàu thềm đình. Đó là giải nhất sẽ trao cho đàn chim đứng đầu năm ấy. Những người tham dự cuộc thi tranh giải “Nghĩa điểu quần anh đệ nhất”, tại hội thi, khi nghe thông báo của ban tổ chức, người thi tung lồng để chim bay, đàn nào bay đẹp sẽ thắng giải. Ban giám khảo của cuộc thi là các cụ cao niên có kinh nghiệm trong trò chơi này.

Hội thi thả chim Dục Tú hấp dẫn người đến thi vì uy tín của giải rất lớn. Người giật giải “Nghĩa điểu quần anh đệ nhất” không những nổi tiếng mà chim của ông ta nuôi sẽ là loại chim mồi rất đắt hàng cho khách chơi. 

Trịch nội ở trong, trịch ngoại ở ngoài (vòng trong, vòng ngoài) để theo dõi chấm điểm các đàn chim thi cho công bằng. Trịch ngoại là nơi tập kết các lồng chim thi. Người ta cắm hai cái lọng, một che cho người giữ trịch, một để lần lượt những người có chim dự thi đem đến đợi thả. Nơi đặt lọng là chỗ quang đãng để giám khảo và người xem dễ nhìn lên bầu trời theo dõi chim bay. Người giữ trịch ngoại là một cụ già tinh tường, quắc thước, đầu chít khăn nhiễu đỏ, lưng thắt đai đen, tay cầm dùi trống lúc khoan lúc nhặt, lúc đổ hồi theo hướng và tốc độ của đàn chim bay.

Trịch nội là nhóm các cụ già khác trong ban giám khảo, họ chọn một gia đình ở gần đình có sân rộng và tiện cho việc theo dõi đường bay của đàn chim ở góc thích hợp nhất để chấm điểm. Tại đó, giữa sân người ta đặt một chậu nước to như chiếc gương trong có thể soi rõ đàn chim trên bầu trời.

Ban tổ chức thông báo rõ nội quy cuộc thi, định nơi thả và hướng bay để các chủ chim tính toán hướng dẫn đàn của mình. Lần lượt các chủ chim bước vào cuộc thi trong tiếng ồn ào náo nhiệt của người xem quây vòng trong vòng ngoài nơi xuất phát.

Lọng che cho chủ chim có đặt một chiếc bàn dài để đặt lồng chim trước khi thả. Khi có tiếng loa gọi, chủ chim đem lồng của mình đến bàn gỗ. Người đó từ từ cởi tay lèo, tay kia cầm quạt giấy xua xua quạt vừa để vỗ về chuẩn bị cho đàn chim, vừa để dồn chúng chụm lại đến lúc thích hợp nhất thì mở lồng để chúng tung cánh. Tiếng trống ngũ liên thúc dồn dập. Ra khỏi lồng, đàn chim nghiêng mình bay một vòng quanh ao đình, rồi theo con đầu đàn bay lên thành đội hình đã được luyện từ trước. Lúc này tiếng trống thôi đổ dồn mà thúc ba tiếng một đều đặn. Về cách mở lồng tùy theo cách tập luyện của mỗi chủ đàn chim. Cũng có người đặt chim trong lồng rồi hất tung cho chúng bay lên hoặc bít kín rồi bất thình lình mở tung dồn cho chim bay ra. Mỗi người một vẻ theo cách riêng của mình.

Khi nghe ba tiếng trống trịch ngoại thì trịch nội cũng điểm ba tiếng trống đập lại như một sự bàn giao, theo dõi đàn chim. Tất cả ban giám khảo tập trung ở trịch nội để theo dõi bóng đàn chim bay trong chậu nước lớn ở giữa sân. Đàn chim nào bay hơi chếch thì gọi là “tiễu biên”, đàn nào bay kéo dài thì gọi là “đại tràng”. Đàn bay đẹp nhất phải vón lại thành một cục hình xoáy ốc thẳng đứng, trên chậu nước chỉ còn lại một chấm lớn đó là “thượng ly trung chính” là đạt đệ nhất hội. Khi đàn chim đã bay lên quá cao và xa khỏi khu vực thì là kết thúc của đàn đó. Trống hiệu báo để trịch ngoại cho loa gọi tiếp đàn sau vào lượt. Cứ như vậy mà tính cho đến đàn cuối cùng để phân loại nhất, nhì, ba.

Đàn chim tạo được “thượng ly trung chính” là đàn chiếm giải “Nghĩa điểu quần anh đệ nhất”, chủ chim được nhận cờ trong tiếng hoan nghênh nhiệt liệt của nhân dân. Người được giải này rất vinh hạnh và sung sướng. 

Tuy vậy, để đạt được một đàn chim đoạt giải, người chủ chim phải tốn không biết bao nhiêu công sức tiền của và ngày tháng để chăm sóc và rèn luyện đàn chim. Để có một đàn từ 8 - 10 con, người chơi phải lựa từ 30 - 40 con, lấy những con thuần chủng, chăm sóc từ khi mới nở cho ăn vừng, đỗ, gạo xay. Khi chim ra ràng đủ lông lại phải nhổ trụi cho mọc lông mới. Sau mỗi lần như vậy phải vỗ hàng tháng để chim hồi phục sức. Chủ chim phải là người say mê kiên trì lắm mới làm được. Vì vậy hội thi thả chim bồ câu thuở xưa đúng là một thú chơi của người tao nhã./.