Nhà thờ Giáo thụ Quốc Tử Giám Nguyễn Thì Trung - thân phụ Lưỡng quốc trạng nguyễn Nguyễn Trực

Nguyễn Trực, hiệu là Sư Liêu, tự là Công Dĩnh, quê xã Bối Khê, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây (nay thuộc xã Tam Hưng, huyện Thanh Oai, ngoại thành Hà Nội). Trong lịch sử bang giao, Nguyễn Trực được xác nhận là Lưỡng quốc Trạng Nguyên đầu tiên khi cả triều đình nhà Minh - Trung Hoa cũng thán phục tài năng.

Cha Nguyễn Trực là Nguyễn Thì Trung người làng Bối Khê, huyện Thanh Oai. (Nay là thôn Bối Khê, xã Tam Hưng, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây cũ). Dân gian truyền tụng rằng, thân phụ Nguyễn Trực dựng lều trên nền nhà cũ của gia đình họ Nguyễn có danh vọng từ thời Trần Trùng Quang (1409-1413). Ông tổ của Nguyễn Trực là Nguyễn Hữu, dưới triều Trần giữ chức Hàn lâm thị giảng kiêm Thẩm lĩnh viện sứ. Ông nội là Nguyễn Bính giữ chức nho học huấn đạo.

Nguyễn Thì Trung là người có văn học, nối dõi được gia phong. Đương lúc đời nhuận Hồ, quân nhà Minh tiến sang xâm lược, Nguyễn Thì Trung không hợp tác với giặc, lánh về phía Tây ở thôn Tiếu Động Mộng, làng Nghĩa Bang (xã Nghĩa Hương, huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Tây cũ). Sau khi Lê Lợi bình định được cả nước, hạ chiếu tìm hỏi những người hiền tài còn bị bỏ rơi, biết được Thì Trung là người có văn học đức hạnh, nhà vua mời về kinh sư nhận chức Thư khố ở Quốc Tử Giám. Sau già yếu xin về dạy học trò, giảng sách cho con là Trực. Gần xa nhiều người theo học.

Các tài liệu ghi nhận ông từng đảm nhiệm những chức vụ giáo dục quan trọng tại Quốc Tử Giám, như: Giáo thụ Quốc Tử Giám, Quốc Tử thư hoặc Quốc Tử Giám thị thư (tùy cách chép của từng nguồn).

Đây là những chức vụ thuộc hệ thống giáo dục cao nhất của triều đình, có nhiệm vụ giảng dạy, đào tạo và quản lý việc học tập của sĩ tử.

Nguyễn Thời Trung được xem là người đặt nền tảng học vấn cho con trai là Nguyễn Trực. Nhờ môi trường gia đình khoa bảng, Nguyễn Trực sớm nổi tiếng thông minh, đỗ đầu kỳ thi Hương năm 17 tuổi và đỗ Trạng nguyên năm 1442 dưới triều Lê Thái Tông. Sau này, khi đi sứ sang Trung Quốc, tài năng của ông được giới học giả nhà Minh khâm phục, từ đó được tôn xưng là “Lưỡng quốc Trạng nguyên”

Nguyễn Thời Trung là một ví dụ tiêu biểu của tầng lớp trí thức Nho học đầu thời Lê sơ: xuất thân khoa bảng, tham gia xây dựng nền giáo dục quốc gia và nuôi dưỡng thế hệ nhân tài kế tiếp. Thành công của Nguyễn Trực phản ánh truyền thống hiếu học của cả dòng họ, trong đó công lao của người cha – vị Giáo thụ Quốc Tử Giám – có vai trò rất lớn