Nhà thờ họ Bùi

Nhà thờ họ Bùi được xếp hạng cấp Thành phố tại Quyết định số 1186/QĐ-UBND ngày 06/4/2026 của UBND thành phố Hà Nội

SỰ KIỆN, NHÂN VẬT LỊCH SỬ, ĐẶC ĐIỂM CỦA DI TÍCH
1. Về địa danh làng Ngọc Than
Ngọc Than vốn là một điểm dân cư nắm dọc theo bờ sông Ngọc. Tên làng Ngọc Than bắt đầu từ tên bến sông, trong tiền Hán "Than" có nghĩa là bền, bến sông, vì thế tên Ngọc Than có nghĩa là bến Ngọc. Xa xưa, ở phía Thượng nguồn, sông Ngọc nối với sông Hoàng của làng Hoàng Xá, nhưng đã bị bồi lấp vào thế kỷ 19, chỉ còn một đoạn ngòi chảy dọc giữa làng, qua thôn Phú Mỹ xuống làng Văn Khê và xuôi xuống hạ nguồn phía sông Tích. Sông Ngọc bị cạn nguồn là do việc đắp đê Thập Cửu (qua 19 làng) dài 50km từ năm 1807 đến năm
1810.
2. Về nhân vật lịch sử được thờ tại nhà thờ họ Bùi
Theo gia phả và những người trong dòng họ cho rằng: họ Bùi sống ở thôn Ngọc Than đến nay đã được 19 đời, với trên 300 xuất đinh. Thuở xưa, vào thế kỷ 15, những người dòng họ Bùi nhận thấy đây là vùng đất địa linh, có vị thế đẹp, đã ở lại định cư và lập nghiệp, tạo dựng được địa danh an nghiệp và truyền lại cho con cháu.
Theo tìm hiểu từ tôn đồ, gia phả thì họ Bùi là một dòng họ xác định được nguồn gốc vừa rõ ràng, vừa lâu đời ở làng Ngọc Than. Gốc của họ Bùi được tính từ cụ Bùi Diễn Khánh. Kế tiếp người cha là cụ Bùi Như Sơn, đời thứ ba là cụ
Bùi Như Thạch. Đời thứ tư là cụ Bùi Như Sầm, sinh được hai người con trai là cụ Bùi Xuân Đài và Bùi Như Sùng, từ đây phân ra làm hai chi, chi Giáp là Bùi Như Đài và chi Ất là Bùi Như Sùng.
Trải qua các đời đầu của dòng họ, nhiều người đã trở nên nổi tiếng, tài năng, nhân đức, khí chất thông minh, tính tình cương trực có nhiều người đã có tên tuổi, thành danh ở nhiều ngành nghề khác nhau như thầy thuốc, thầy giáo, thợ mộc. Tiêu biểu là cụ Tổ đời thứ nhất đã làm đến chức Phủ quân, tiếp dến cụ
Thủy tổ tiền dục vận tán trị công thần, đặc tiến phụ thượng tướng quân cẩm y vệ hổ hùng ty đô, chỉ huy sứ thự vệ sự ninh bắc hầu Bùi tướng công tự như Sơn thụy tiến quân tiên sinh, tức là Bùi Như Sơn, làm quan lớn cho triều đình tại tỉnh
Bắc Ninh. Tiếp nối truyền thống của cha ông, các đời nối tiếp hầu như đều có người tham gia giúp vua dẹp giặc xâm lược.
Theo cuốn Ngọc Than đăng khoa lục tính từ năm 1540 đến năm 1867, cả thôn có 96 người làng Ngọc Than thi đỗ các hạng, trong đó có 18 người họ Bùi.
Lần lượt là Bùi Như Sầm, Bùi Như Đài, Bùi Như Sùng, Bùi Như Nguy, Bùi Khiêm Hanh...
- Bùi Như Sơn tự Đức Huân, đời thứ 2 không rõ năm sinh, giữ chức Tiên dực vận tán trị công thần đặc tiến phụ quốc Thượng tướng quân Cẩm y vệ hồ hùng ti đô chỉ huy sứ thự vệ sự, tước Ninh bắc hầu.
- Bùi Như Thạch thụy Đôn Nghị, đời thứ 3 sinh vào khoảng năm 1545 -
1650, giữ chức Tiền triều liệt đại phu đặc tiến phụ quốc Thượng tướng quân
Hưng quốc vệ đô chỉ huy sứ ti chỉ huy kiểm sự, tước Triều khê bá.
- Bùi Như Sầm đời thứ 4 đỗ nho sinh trúng thức, con của Hồ Bá, cháu đích tôn của Vũ Ban Ninh bắc hầu, Triều Khê Bá. Tổ tôn, phụ tử đăng khoa. Bùi Như Sầm sinh trong khoảng năm 1535 - 1540, nho sinh trúng thức (cử nhân)

Nhận định về nhân vật được thờ tại nhà thờ họ Bùi
Những vị thủy tổ được thờ tại di tích nhà thờ họ Bùi có nhiều công lao sang lập lên dòng họ Bùi có vị thế ở làng Ngọc Than. Từ các vị thủy tố đến nay, nhiều người đã ghi danh bảng vàng trong các lĩnh vực thầy giáo, thầy thuốc, đỗ đạt cao... Trải qua các triều đại, công trạng của các vị thủy tố dòng họ Bùi đã được các đời vua ban sắc phong, xứng đáng để được lưu truyền, phụng thờ muôn đời.

- Mặt bằng tổng thể:
Nhà thờ có tổng diện tích 708,6m' thuộc thửa đất số 82, những người trong họ đã họp bản với nhau để lại 5 thước khoảng 120m? ở cuối cùng của khu đất (nhìn từ Tây sang Đông), còn lại là 588,6m' là diện tích để làm quần thể di tích.
Hiện nay trong khuôn viên của nhà thờ đã được khuôn lại, mở đầu là cổng nhà thờ, tiếp đến sân và nhà thờ chính, nhà ở của trưởng họ. Cổng và nhà thờ nằm ở hướng khác nhau. Phía trước nhà thờ là bức bình phong được đắp nồi nhiều họa tiết trang trí, bên trái là nhà ở của trưởng họ. Ở giữa nhà thờ và bình phong đặt hòn non bộ. Tương truyền đây là hòn non bộ do vua Lê Cảnh Hưng ban tặng cho Bùi Đăng Tự. Khuôn viên sân bên phải nhà thờ khá rộng để làm nơi tổ chức sinh hoạt vào các ngày lễ Tổ của dòng họ. Trong khuôn viên trồng các loại cây tạo cảnh quan cho nhà thờ.

Trong dòng chảy lịch sử, những người của dòng họ Bùi là một trong những dòng họ đến khai canh sớm ở làng Ngọc Than. Phải đến năm Khải Định thứ 3 (1922), nhà thờ mới được xây dựng, làm nơi thờ chung cho những bậc tiền nhân có công với dòng họ, với đất nước. Kiến trúc nhà thờ được dựng theo phong cách cổ truyền của người Việt, vì kèo gỗ 3 gian, quay hướng Đông Nam. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan, công trình kiến trúc của thời kỳ này đến nay đã không còn, nhưng con cháu họ Bùi vẫn còn lưu lại bài diễn âm làm nhà thờ của thời kỳ này. Đến nay trong nhà thờ chỉ còn bộ hoành phi, câu đối được làm vào thời vua Bảo Đại. Đến năm 1973, trải qua nắng mưa công trình dần bị xuống cấp, lần thứ hai
làm lại nhà thờ nhìn về hướng Bắc.

Về giá trị của di tích

Thôn Ngọc Than là một trong những thôn của xã Kiều Phú có số lượng và mật độ di tích tôn giáo tín ngưỡng dày đặc của xã Kiều Phú. Ngoài đình, chùa, còn có nhiều nhà thờ họ có kiến trúc lớn như họ Đỗ Hữu, Đỗ Duy, Nguyễn Quý, Nguyễn Văn... Các công trình tôn giáo tín ngưỡng đã được Nhà nước công nhận là những di tích lịch sử có giá trị. Nằm trong vùng đất có chiều dài lịch sử và chiều sâu văn hóa đó, nhà thờ họ Bùi đã ẩn chứa trong mình những giá trị lịch sử văn hóa tiêu biểu.
Nhà thờ họ Bùi cũng như những dòng họ khác ở trong làng đều thờ các vị thủy tổ của dòng họ, đó là những người có công với làng xã, với đất nước thời phong kiến. Việc thờ cúng các vị thủy tô đã thê hiện tâm lòng thành kính của người trong họ. Cơ sở thờ tự được xây dựng từ thời vua Khải Định, nhưng đến nay đã bị xuống cấp và xây dựng lại, để đảm bảo nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng, tình đoàn kết cho những người trong họ.
Trước và trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, đình - chùa Ngọc Than cũng có hầm bí mật, là nơi hội họp của du kích địa phương. Dòng họ Bùi cũng góp phần to lớn vào sự nghiệp cách mạng của làng xã, trong họ Bùi có 7 liệt sỹ, một số gia đình có công với cách mạng được trao bảng vàng danh dự.

Giá trị nghệ thuật - thẩm mỹ
Trải qua nhiều biến thiên của lịch sử, nhà thờ họ Bùi đã có nhiều thay đổi. Công trình cũ đã bị xuống cấp, cho đến nay đã được tôn tạo lại nhưng vẫn mang dáng dấp của kiến trúc cổ truyền Việt. Bên cạnh đó, trong nhà thờ còn bảo lưu được các di vật có niên đại trải dài từ thời Lê sang thời Nguyễn dến hiện nay với nhiều chất liệu khác nhau... Tất cả đều mang những giá trị nhất định, giúp chúng ta có thêm tư liệu tìm hiểu về kiến trúc, điêu khắc truyền thống qua các thời kỳ.
Giá trị văn hóa
Bằng việc thờ cúng các vị Thủy tổ, cho thấy nguồn gốc của dòng họ Bùi ở Ngọc Than xuất phát từ thế kỷ 15. Từ xưa đến nay, nhà thờ họ Bùi là chốn linh thiêng, nơi người trong dòng họ thành kính thờ cúng thủy tổ, gửi gắm các ước vọng về sức khỏe, ấm no, hạnh phúc... Các nghi thức thờ cúng, cúng giỗ thủy tổ và những người có công với nước và nhiều hoạt động văn hóa khác tại đây đều mang những ý nghĩa tốt đẹp.
Sự tồn tại của dòng họ Bùi cùng với các dòng họ khác trong làng đã góp phần tạo nên lịch sử hình thành của làng Ngọc Than. Nghiên cứu về dòng họ Bùi và sự hình thành nhà thờ cần được tìm hiểu sâu hơn và có các biện pháp bảo tồn và phát huy giá trị.