Toạ lạc bên ven bờ sông Đáy, vùng đất cổ Hoà Xá có một vị thế địa hết sức thuận lợi, nơi giao lưu văn hoá, giao thương và trao đổi kinh tế với nhiều địa phương trong cả nước. Trên phương diện quân sự, với không gian trải dài dọc con sông Đáy. Hoà Xá án ngữ một vị trí có khả năng chia cắt hoặc nối liền giữa vùng đồng bằng nam Hà Đông và miền núi Hoà Bình. Vì vậy, từ thể kỷ XVI, nhà Mạc đã cho đóng đồn ở phía Đông cầu Tế Tiêu trên địa phận thôn Nam Dương chốt giữ con đường quan trọng tiến vào Hoà Bình. Thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1946-1954), nơi đây trở thành một địa bàn mà lực lượng cách mạng và phản cách mạng tìm cách giành giật, giằng co quyết liệt nhằm khống chế các con đường qua lại giữa hai vùng chiến lược đồng bằng và miền núi. Với nhiều nguồn tài liệu còn lưu giữ tới nay đã cho phép khẳng định con người có mặt trên mảnh đất Hoà Xá từ rất lâu đời. Các làng ở khu vực này bên cạnh tên chữ là các làng kẻ (một từ theo địa danh học để chỉ những làng Việt rất cổ): Ke Nguyễn (Hòa Xá), Kẻ Rành (Nam Dương); Kẻ Đanh (Đinh Xuyên); Kẻ Dừa (Dư xá Thượng)... Theo các bản thần tích, thần phá, gia phả các dòng họ cũng khẳng định việc lập làng và tụ cư của cư dân nơi đây từ thời Hùng Vương dựng nước. Trong tiến trình đấu tranh giành độc lập dân tộc qua các thời kỳ lịch sử, nhân dân Hòa Xá luôn nêu cao truyền thống yêu nước, đấu tranh cách mạng.
Sách “Đại Nam nhất thống chí" - Quốc sử quán Triều Nguyễn biên soạn có nhắc đến địa danh xã Dư Xá thờ Quý Minh Đại Vương có công giúp vua Hùng dựng nước và giữ nước. Thời Bắc thuộc, hai tướng Phạm Thông, Phạm Nhu đã lập căn cứ ở Đinh Xuyên cùng nghĩa quân của Hai Bà Trưng chống quân Nam Hán. Làng Nam Dương thờ một danh tướng có công giúp vua Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn cát cứ 12 sứ quân...
Trở lại với nhà thờ dòng họ Nguyễn Thế, thôn Đinh Xuyên, xã Hoà Xá đây là nơi phụng thờ các vị liệt tổ, liệt tông, gia tiên tiến tổ dòng họ Nguyễn Thế, những người đỗ đạt khoa cử làm vinh quy bái tổ làm dạng danh cho dòng họ tiêu biểu là cụ Nguyễn Thế Trung - đỗ Trạng nguyên làm quan tới chức Quận công triều Hậu Lê thế kỷ XVIII được suy tôn làm tổ khai khoa của dòng họ, cụ Nguyễn Thế Khoa em trai út cụ Nguyễn Thế Trung là Tổ họ Nguyễn Thế chi thôn Đinh Xuyên, xã Hoà Xá.
Lai lịch của dòng họ Nguyễn Thế và cụ Thuỷ Tổ Vượng quân công Nguyễn Thế Trung qua “Nguyễn Tộc gia phả sử ký" (Lịch sử gia phả dòng họ Nguyễn), huyện Kim Bảng, Phủ Lý Nhân (nay là Kim Bảng, tỉnh Ninh Bình) đã được Viện nghiên cứu Hán Nôm phiên âm, dịch nghĩa năm 2003 như sau:
Kính ghi: Sách Kinh lễ ghi việc thờ cúng tổ tiên, là việc hiếu nghĩa không thể nào quên: Sách Kinh Thi có bài thơ Lục Nga, nói về con người không thể quyên cha mẹ, tổ tiên... Dòng họ ta có được như ngày nay là nhờ vào mệnh lớn của trời đất vậy...".
Về xuất xứ bên ngoại. Vào thời vua Lê Chính Hoà (1680-1705), tại xã Ba Lăng, tổng Đông Cứu, huyện Thượng Phúc, phủ Thường Tín có vợ chồng ông Quận công Trịnh Quý Công tự Phúc Kim và bà Nguyễn Quý Thị, hiệu Tử Nghĩa là nguyên Tổ. Ông bà sinh được bốn người con hai trai và hai gái:
+ Nam tử: Trịnh Quý Công tự Thế Nho.
+ Thứ tử: Trịnh Nhị Lang tự Đạo chính.
+ Nữ Trịnh Quý Thị hiệu Hạnh Nhân.
+ Thứ nữ Trịnh Thị Lịch (mất sớm).
Anh em lớn lên phương trưởng, yên bề gia thất.
Về xuất xứ bên nội từ năm Chính Hoà (1680 - 1705): bà Trịnh Quý Thị (hiệu Hạnh Nhân) kết hôn với ông Nguyễn Quý Công (tự Thế Tôn, hiệu Phúc Tiên), do gia cảnh nghèo khó lại bị mất đất nên di chuyển đến ngụ cư ở xã Tế Tiêu, tổng Phù Lưu Tế, huyện Hoài An, phủ Ứng Thiên. Tại đây, ông bà sinh hạ được 6 người con trai và gái:
+ Trường nam: Nguyễn Thế Trung.
+ Thứ Nam: Nguyễn Thế Tưởng.
Hai người con trưởng và thứ sau lớn lên và sinh sống ở thôn Nguyễn Xá, xã Phù Viên, huyện Kim Bảng, phù Lị Nhân.
+ Con trai út: Nguyễn Thế Khoa sinh sống ở Đinh Xuyên, tổng Thái Đường, huyện Hoài An (nay là thôn Đinh Xuyên, xã Hoà Nam, huyện Ứng Hoà). Con cái đều có ngôi thứ trong xã hội.
Ông Thế Tôn (Nguyễn Quý Công) làm nghề buôn bán bên đường (ở cánh đồng Tế Tiêu - tục gọi Ngã Ba Hàng) gặp người khách Bắc quốc xin ngủ lại qua đêm, vài năm sau báo đáp ân nghĩa đã mách cho ông Thế Tôn chọn ngôi đất phong thuỷ để đặt mộ cho mẹ vợ (hiện đang để ở xã Ba lăng, phủ Thường Tín - quê gốc bên ngoại). Ông lập mưu cùng bố vợ là Trịnh Quý Công đem mộ về đặt tại xã Tế Tiêu, mộ được an táng tại núi Chiêu tài, xã văn Giang (sau là mộ phát tích mà ba chi cùng trông nom). Sau khi an táng xong, trong nhà trở nên phú quý. Các con đều yên bề gia thất, phát đạt.
Người con trai cả là Nguyễn Thế Trung tài giỏi hơn người, văn võ song toàn, thi đậu Trạng nguyên, chấp chính, hàm Đặc tiến phụ quốc Thượng tướng quân, Thượng trụ quốc, chức Thị nội Thư tả, Trung tiệp quân doanh, phẩm trật đến Thái sư Thượng tướng phụ; Làm quan đến chức Đô đốc Phủ đô đốc Thiêm sự, tước Nghĩa hầu, bậc Thượng trụ quốc trật, tước Vượng Quận công; Gia phong: Trung Huệ Thần Cần Anh Đạt Đại vương. Do trước ông làm quan chức Thị Nội giám nên không có con, nuôi ba con nuôi ở ba chi:
+ Chi ông Trịnh Quý Công tự Thế Nho ở Tế Tiêu.
+ Chỉ em trai thứ hai Nguyễn Thế Tướng ở Nguyễn Xá, xã Phù Viên.
+ Chỉ em trai thứ ba Nguyễn Thế Khoa ở Đinh Xuyên.
Do có công với ba chỉ nên đến ngày giỗ tết, tế tự, các chỉ ở mỗi xã đều làm lễ tưởng nhớ đến ngôi hậu thần. Xã Tế Tiêu, An Đà, Lý dịch các tổng trong huyện Kim Bảng, phủ Lý Nhân đều đến lập từ chỉ tại địa phận xã Vân Lâm (trước là xã Quế lâm, nay là thôn Kim phụng thờ), làm giỗ chạp vào ngày 17/1 Âm lịch. Đất hương hoả (tức dinh cơ ruộng đất) ở các xã: Vân Lâm, Tế Tiêu, An Đà, Tân Sơn, Đinh Xuyên...; Năm Long Đức - Vĩnh Hựu 5 (1739) lập thư cam kết và di chúc cho các con trai, con gái của ông Nguyễn Thế Tướng (em trai ), đất thổ trạch có ngô đi lại, do các cháu trông giữ: Nguyễn Thế Quý trông coi Từ đường: lập giấy cam kết gồm: nho sinh Nguyễn Thế Quý, Hoằng tín đại phu Nguyễn Thế Hậu, Nguyễn Thế Trọng, Nguyễn Thế Nội, Nguyễn Thế Kỷ, Thị Diễn, Thị Phương. Từ đời cụ tổ ông Nguyễn Quý Công về sau ngày giỗ mùng 10 tháng 9, ba chi ở Phù Viên, Tề Tiêu, Đinh Xuyên cùng tế tự, mộ táng tại xứ Đường Cấm. Cụ Tổ bà Trịnh Quý Thị hiệu Tử Hạnh giỗ ngày 9/3, ba chi cùng tế tự, mộ tàng tại xứ Viên Lăng, xã Đông Mật, huyện Trinh Tiết, phủ Hoài An. Trở lên các cụ Tổ họ Trịnh gọi là Trịnh Tộc. Từ đời ông Thế Nho trở xuống, chi họ Tế Tiêu phụng sự; Từ đời ông Thế Tướng trở xuống do chi họ Phù Viên phụng sự, Tử đời ông Thế Khoa trở xuống do chi họ Đinh Xuyên phụng sự. 3 chi cùng phụng thờ Quan quận, ông bà, cha mẹ Quan Quận. Thửa sao vào hạ tuần tháng Giêng năm Tự Đức 28 (1875).
Về tộc họ ở Đinh Xuyên, chia làm 5 chi: chi Giáp giao cho Nguyễn Thế Hội, chi Ất giao Nguyễn Thế Hữu; Chỉ Bính giao Nguyễn Thế Vinh; Chi Đinh giao Nguyễn Thể Đối; Chi Mậu giao Nguyễn Thế Ngữ, Chi nữ giao Nguyễn Thị Hoàn cúng giỗ.
Có thể tóm lại các sự kiện chính đã diễn ra trong gia tộc Nguyễn Thế trong các niên đại Chính Hoà, Vĩnh Thịnh, Bảo Thái, Vĩnh Khánh, Long Đức, Vĩnh Hựu, Cảnh Hưng như sau:
+ Năm Chính Hoà (1680 - 1705): cha mẹ Quan quận di cư từ Ba lăng, Đông Cứu, Thượng Phúc đến sống tại cánh đồng Ba Hàng, Tế Tiêu.
+ Năm Vĩnh Thịnh thứ 16, khởi tổ khai khoa Nguyễn Thế Trung được sắc phong: Đô đốc Thái sư Thượng phụ.
+ Năm Bảo Thái nguyên niên (1720): được sắc phong Quận công Đặc tiến phụ quốc.
+ Năm Bảo Thái nguyên niên (1720) sắc phong ông Nguyễn Thế Tướng (em trai cụ Quan Quân) làm Hoảng Tin Đại phu.
+ Năm Bảo Thái 5 (1724), huyện Kim Bảng, dâng tấu với triều đình bầu cụ Nguyễn Thế Trung làm hậu thần.
+ Năm Vĩnh Khánh 2 (1730), tháng 7 được lĩnh thần sắc, tháng 9 được chuẩn y ban đất lăng mộ.
+ Năm Long Đức - Vĩnh Hựu 5 (1739): Ông Thế Quý, Thế Hậu. Thế Trọng, Thế Nội, Thế Kỷ, bà Thị Diền, Thị Phương chia ruộng đất, lập giao thư cam kết cho các con trai, con gái ông Thể tướng.
+ Năm Cảnh Hưng 32 (1771): Huyện Kim Bảng gửi tấu dâng lên xin sắc phong thần là: Trung Đẳng Phúc Thần, lập bia bầu hậu thần ở xã Văn Lâm.
+ Triều đại nhà Nguyễn từ đời vua Gia Long (1802 - 1819) trở xuống.
Mộ cụ tổ khai khoa Nguyễn Thế Trung hiện nay toạ lạc tại thôn An Hà, xã An Tiến, huyện Mỹ Đức, thành phố Hà Nội (cũ).
Có thể nói: "Nguyễn Tộc gia phả sử ký” là một văn bản quan trọng đối với dòng họ. Văn bản này đã khẳng định lịch sử hình thành tồn tại và phát triển của dòng họ từ thế kỷ thứ 17 đến hôm nay. Nguyễn Thế tộc là một dòng họ danh giá, khoa cử, có công với dân, với nước, được triều đình ghi nhận qua việc phong sắc, ban đất, xây miều phụng thờ.... đối với bậc công thần tiêu biểu là Vượng Quận công Nguyễn Thế Trung được suy tôn là khởi tổ khai khoa của dòng họ, được nhân dân các xã, huyện, phủ nơi ngài có công xin được bầu làm hậu thần để được hưởng ân phúc của người. Minh văn trên bia lập ngày tốt năm Cảnh Hưng thứ 18 (1757) có ghi:
Núi Kim Sơn cao cao
Dòng sông Quế mênh mang
Công đức của Đại vương
Như núi cao sông rộng
Ghi vào hàng bia đá
Tên tuổi sáng ngàn năm