Nhà thờ Kiều Phú

Kiều Phú là một danh sĩ nổi tiếng đất Thăng Long thời Lê Thánh Tông (1442-1497). Ông sinh năm Bính Dần (1446); chưa rõ năm mất nhưng có sách ghi ông mất năm 1503. Kiều Phú, tự Hiếu Lễ, quê quán: huyện Ninh Sơn (sau đổi là Yên Sơn), phủ Quốc Oai, tỉnh Sơn Tây, nay là thôn Vĩnh Phúc, xã Liệp Nghĩa (trước đó là xã Liệp Tuyết), huyện Quốc Oai.

Kiều Phú khi nhỏ sống trong một gia đình nghèo khó, từng phải đi làm thuê cho nhà giàu. Song do bản tính thông minh, ham học hỏi nên mẹ ông đã cố gắng xin cho ông thụ học Trạng nguyên Nguyễn Trực (1417-1473) - người ở xã Nghĩa Hương, cùng huyện. Được thầy giáo tận tình dạy dỗ và đồng niên quý mến giúp đỡ, ông đã lần lượt thi đỗ các kỳ thi Hương, rồi thi Hội. Trong kỳ thi Hội năm Ất Mùi (1475), có tới 3000 thí sinh dự thi, Kiều Phú đã đỗ “đệ nhị giáp đồng tiến sĩ xuất thân” (tức Hoàng Giáp). Sau khi vinh quy bái tổ thì mẹ ông đau yếu và qua đời, ông xin triều đình cho về quê để chịu tang mẹ; hết tang, vua vời ông về kinh đô và bổ nhiệm làm quan. Ông kinh qua nhiều vị trí trong bộ máy quan lại đương thời: Tham chính, Ngự sử, Trấn tị đề hình Thái Nguyên. Kiều Phú là một nhân cách đẹp: không chỉ giữ trọn đạo hiếu với cha mẹ mà hơn thế, ông còn là một người học trò biết tôn sư trọng đạo. Khi được hưởng bổng lộc, nhớ ơn thầy, ông bỏ tiền mua hai đầm thả cá và cấy lúa, giao cho dân làng Văn Khê cúng giỗ thầy học Nguyễn Trực. Ở chi tiết này, có thể nói Kiều Phú đã nêu một tấm gương về hiếu đễ và truyền thống “tôn sư trọng đạo” của dân tộc Việt Nam, xứng đáng là một nhân cách cho hậu sinh noi theo.

Đây là 1 công trình kiến trúc sau các lần tu bổ mang dấu ấn thời Nguyễn, Bảo Đại ngũ niên 1931, nhà thờ được xây xung quanh bằng đá ong, nhìn về hướng đông nam gồm 3 gian 2 trái (hiện tại còn 1 trái). Hiện tại, họ kiều giao cho ông trưởng họ trông nom thường xuyên. Di tích nhà thờ và tư chỉ là nơi thờ phụng tổ tiên và tưởng niệm danh nhân Kiều Phú.

Liên quan đến Hoàng giáp Kiều Phú còn có khu tư chỉ. Đây là 1 khu đất tương truyền là nơi ở của cụ thở còn hàn vi. Hoàng giáp Kiều Phú hiện tại không ai biết mộ ở đâu, chỉ biết rằng xưa kia tại tư chỉ là nơi được tổ chức tế lễ. Hiện tại ban thờ lộ thiên duy nhất còn lại ở cuối đường Thần Đạo được xây bằng đá ong.

Theo gia phả nhà họ Kiều và sắc phong, theo văn bia Tiến sĩ ở Văn Miếu Hà Nội (vị trí bia số 58, đứng thứ tư, hàng thứ nhất bên phải từ cổng vào), theo tư liệu lưu trữ của thư viện khoa học “Lĩnh Nam chích quái” KH.1300 và thư viện sử học “LNCQ” KH.NV.486 cùng một số sách, báo trung ương và địa phương xuất bản thì Kiều Phú là một vị khoa bảng thuộc lớp người khai khoa của cả huyện Quốc Oai.

Ông là người nêu tấm gương lớn về sự vượt khó khăn để học tập, nêu tấm gương sáng chói về tình nghĩa thầy trò. Tài năng của ông qua công trình hiệu chính và viết bài Hậu tự cuốn Lĩnh Nam chích quái năm 1493 đã được người đương thời và hậu thế đánh giá cao.

Kiều Phú, tự là Hiếu Lễ, hiệu Ninh Sơn sinh năm 1446 tại Liệp Hạ tên cổ của làng Vĩnh Phúc. Nhiều tài liệu viết rằng cụ cảnh nhà nghèo đói, bần hàn, cơm áo không đủ, phải đi làm thuê cho người. Về việc học, cụ học hành chăm chỉ và thông minh, được nho sư Nguyễn Trực dạy bảo nên rất sớm nổi tiếng.

Qua kỳ thi hương, khoa Ất mùi niên hiệu Hồng Đức thứ 6 (1475), Kiều Phú dự thi hội. Khoa thi có hơn 3000 người ứng thí, thi làm 4 kỳ. Kiều Phú đỗ Hoàng Nhị Giáp đồng tiến sĩ Tam danh.

Sau khi thi đỗ, vì mẹ tuổi cao sức yếu, cụ ở nhà phụng dưỡng và cư tang mẹ 3 năm. Hết tang mẹ, Lê Thánh Tông cho sứ giả về tận nhà đón cụ về kinh đô và phong tới chức Tham chính. Trong thời gian làm Tham chính ở chiều cụ đã hiệu chính và viết bài hậu tự cuốn Lĩnh nam chính quái. Ngoài ra ông còn được thụ phong ngự sử sung Thái Nguyên Trấn ty đề hình.

Trong cuộc đời của mình, ông đã sống và làm việc dưới 2 triều vua: Lê Thánh Tông (1478-1497) được 22 năm và Lê Hiến Tông (1498-1504) được 3 năm thì ông mất, thọ 57 tuổi. Ông được người đời phong là Trạng – cụ Trạng Kiều Phú. Ngày giỗ cụ Hoàng Giáp là ngày 13/01 âm lịch hàng năm.

Tóm lại, Kiều Phú là một danh nhân đã để lại cho đời nhiều tiếng thơm về sự cần cù, chịu khó khi đi học, đỗ đại đăng khoa vào loại sớm nhất khoa bảng ở phủ quốc thời Lê. Ngoài sự nghiệp quan chức, ông còn để lại cho đời những áng văn chương uyên bác thấm đượm tinh thần yêu nước, giáo dục người đời về tinh thần dân tộc và niềm tự hào về văn hiến Việt Nam. Ông cũng là người nêu tấm gương mẫu mực sáng chói về tình nghĩa thầy trò mà gần 500 năm qua mọi thế hệ hậu học phải suy ngẫm. Chính vì thế khi nói tới Nguyễn Trực người đời thường nhắc tới Kiều Phú, những đỉnh cao của trí tuệ và nhân cách mà thân thế có nhiều điểm tương đồng.

Hiện nay ở thôn Vĩnh Phúc, xã Kiều Phú, nhà thờ Hoàng giáp Kiều Phú không chỉ là niềm tự hào của riêng thôn làng, mà còn của cả xứ Đoài. Nhà thờ được làm theo kiểu chữ “nhất”, gian giữa bài trí hương án, các đồ tế tự, hòm đựng gia phả và sắc phong. Trên cùng là một khám thờ, trong có long ngai, bài vị.

Nhà thờ được xây dựng từ thời Lê, trải qua nhiều lần tu sửa. Kiến trúc hiện tại được khởi dựng lại vào thời Nguyễn, được Nhà nước xếp hạng là di tích lịch sử - văn hóa từ năm 1995.