Nhà Thờ Phan Huy Chú

Nhà thờ họ Phan Huy thuộc thôn thụy Khuê, xã Quốc Oai, thành phố Hà Nội, gần khu di tích Quốc gia đặc biệt Chùa Thầy.

Dòng họ Phan Huy là một dòng họ danh giá với những danh nhân nổi tiếng. Điều đặc biệt, dòng họ Phan Huy có 2 nhánh lớn, 1 nhánh chính ở xứ Nghệ, nhánh thứ 2 phát triển ở vùng đất Sài Sơn, hay còn gọi là dòng họ Phan Huy Sài Sơn. PGS TS Nguyễn Tuấn Cường, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm cho biết:  “Dòng họ Phan Huy Sài Sơn vốn có nguồn gốc từ dòng họ Phan Huy nổi tiếng về khoa bảng ở Xứ Nghệ. Đến đời thứ 7, cụ Phan Huy Cẩn hay còn có tên là Phan Huy Cận (1722 - 1789) quyết định chuyển cư đến xã Thụy Khuê, huyện Yên Sơn, phủ Quốc Oai, nay là xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, Hà Nội. Từ đó hình thành một nhánh dòng họ Phan Huy trên đất Sài Sơn, tiếp tục phát triển truyền thống hào hùng của dòng họ Phan Huy ở Nghệ Tĩnh xưa”.

Phát huy truyền thống dòng họ danh gia vọng tộc, cùng với những đóng góp cho đất nước, dòng họ Phan Huy Sài Sơn còn để lại nhiều dấu ấn với những di sản Hán Nôm tại di tích Chùa Thầy, Quốc Oai, Hà Nội, như: Phan Huy Ích soạn văn bia “Ngũ Xã thôn Phúc Thần bi” tại miếu Ngũ Xã chân núi Thầy được khắc năm Cảnh Hưng thứ 46 (1785); Ông cũng là người có công lớn trong việc phục hồi quả chuông được Thiền sư Từ Đạo Hạnh đúc từ thời Lý. Chuông này được Phan Huy Ích hưng công đúc vào năm Cảnh Thịnh  thứ 5, tức năm 1797. Ngoài Phan Huy Ích, nhiều danh nhân dòng họ Phan Huy Sài Sơn qua các thế hệ đều góp công tôn tạo, bồi đắp thêm những di sản Hán Nôm tại chùa Thầy như Phan Huy Vịnh (1800-1870) đã sáng tác khá nhiều thơ văn về danh thắng chùa Thầy, trong đó có 7 bài thơ chữ Hán được khắc trên vách núi chùa Bối Am, núi Phật Tích không có tiêu đề khắc năm Tự Đức thứ 8 (1855). Một danh nhân khác của dòng họ là Phan Huy Quýnh (1775-1844) cũng soạn một bài minh văn khắc trên khánh đồng chùa Hoa Phát có tiêu đề “Hoa Phát tự khánh”. Và còn rất nhiều dấu tích Hán Nôm khác có sự tham gia của dòng họ Phan Huy Sài Sơn.

Nhà thờ họ Phan Huy được xây dựng từ 200 năm trước, sau nhiều lần xuống cấp phải trùng tu lại khiến những dấu ấn xưa không còn.

Ngôi nhà có kết cấu ba gian chính và hai gian phụ (mỗi gian phụ ở bên đầu nhà rộng chừng hơn một mét). Thiết kế ngôi nhà khá độc đáo, lòng nhà nhô lên cao hơn mái hè khoảng gần một mét, chia thành năm ô, trong đó ô ở giữa có viết bốn chữ Hán: “Phan Bình Chương Từ” (nhà thờ Phan Bình Chương, tức Phan Huy Cẩn, sinh năm 1733 mất năm 1800; người được coi là vị tổ khai khoa của dòng họ Phan Huy; ông đậu Giải Nguyên năm Đinh Mão - 1747, đậu Hội Nguyên năm Giáp Tuất – 1754; làm quan đến chức Bình Chương Sự - Tể Tướng; sau về trí sĩ rồi lại được mời ra làm Tham Tụng, Quốc sử Tổng tài, Tả Thị Lang, tước Khuê Phong Hầu; ông chuyển về ở dưới chân núi Thầy và được coi là thuỷ tổ khai lập nên dòng họ Phan Huy ở đây). Mái hè được hạ từ bức tường mặt tiền xuống hai tường hồi và các vì kèo đặt trên bốn cột gạch xây vuông để viết các câu đối bằng chữ Hán. Mái nhà và mái hè được lợp bằng ngói ta (hình mũi hài). Mặt tiền nhà thờ nhìn ra ao và đường làng. Trước hiên nhà là một khoảng sân rộng lát gạch vuông, màu đỏ. Trong nhà, gian giữa là chính điện, hai gian bên và hai gian phụ đều có các ban thờ bày ngai, đồ thờ và di ảnh các nhân vật lỗi lạc của dòng họ Phan Huy như Thượng thư Phan Huy Cẩn, Thượng thư Phan Huy Vịnh, Thượng thư Phan Huy Thực, Thượng thư Phan Huy Ích … cùng các sắc phong và bằng công nhận di tích lịch sử văn hoá … Không gian khu di tích nhà thờ Phan Huy Chú và từ đường dòng họ Phan Huy thoáng mát, trang nghiêm và thanh tịnh, thơm mát hương trầm.