Nhà thờ Vệ Úy Trực Đạo Hầu Hoàng Công Chế, thôn Thụy Ứng, xã Thường Tín

Nhà thờ Vệ uý Trực đạo hầu Hoàng Công Chế

Nhà thờ họ Hoàng là nơi phụng thờ các vị liệt tổ liệt tông dòng họ Hoàng và Vệ uý Trực đạo hầu Hoàng Công Chế. Căn cứ Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Di sản văn hoa và những tiêu chí cụ thể hiện nay thì di tích thuộc loại hình Lịch sử lưu niệm danh nhân.

Theo lời kể của các cụ cao niên trong dòng họ truyền lại thì Nhà thờ Vệ uý Trực đạo hầu Hoàng Công Chế được khởi dựng vào thời Lê.

Những lần trùng tu sửa chữa: Lần thứ nhất: Thời Nguyễn; lần thứ hai: Năm 2007.

Căn cứ cuốn gia phả của dòng họ (viết vào thời Nguyễn); Đại Việt sử ký toàn thư", tài liệu do Bảo tàng tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi cung cấp và lời kể của trưởng họ, thì thân thế và sự nghiệp của Vệ uý Trực đạo hầu Hoàng Công Chế có thể tóm tắt như sau: Họ Hoàng làng Thuy Ưng là một dòng họ lớn, lập nghiệp ở đây từ rất sớm, có từ thời Lê sơ. Vào thời Lê Thánh Tông - thời kỳ thịnh trị vào bậc nhất của chế độ phong kiến, xuất hiện nhiều hiền tài, cả văn lẫn võ; một trong những người con ưu tú đó chính là Hoàng Công Chế. Ông là người có công lớn, là nhà danh điền đã mộ dân khai khẩu đất hoang, lập nên các thôn ấp xã Vạn Phúc Đông, huyện Mộ Hoa (nay là xã Đức Hoà, huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi), sau khi cùng Lê Thánh Tông chinh phạt Chiêm Thành.

Hoàng Công Chế người làng Phúc Ưng (tên cổ của làng Thuy Ứng hiện nay), huyện Thượng Phúc, phủ Thường Tín, xứ Sơn Nam Thượng. Năm Hồng Đức thứ 02 (1471), ông tham gia cuộc Nam Chinh của vua Lê Thánh Tông đi đánh Chiêm Thành và lập được nhiều công trạng. Sau đó, ông ở lại huyện Mộ Hóa, phủ Tư Nghĩa mộ dân lập ấp, phá rừng làm ruộng, xây dựng hương thôn, lập ra xã Vạn Phúc, thuộc tổng Quang Đức. Ông mất và được nhân dân an táng tại xứ Thượng Lâm, xã Vạn Phúc.

Ghi nhận công lao mở đất lập làng của Hoàng Công Chế và cháu 04 đời của ông là Hoàng Trung Thuế, ngày 25 tháng 7 năm Khải Định 9 (1924) triều Nguyễn đã truy phong cho ông và cháu ông là Dực Bảo Trung Hưng linh phù tôn thần.

Trong đơn bằng cho nhân dân xã Vạn Phúc Đông, tổng Quang Đức, huyện Mộ Đức, do các vị kỳ mục, lý dịch và sỹ thứ viết ngày 23 tháng 7 năm 1924 có ghi: "xã tôi và họ Hoàng có chúa tể là Hoàng Công Chế... Vào thời gian Hồng Đức, vua Lê Thánh Tông đã cùng với quan nhân quê tôi là Trần Văn Đạt theo cuộc Nam Chinh đánh Chiêm Thành, rồi ở lại huyện Mộ Hoa, xứ Quảng Nam chiêu dân lập ấp, mở mang cày cấy đặt ra xã Vạn Phúc. Ruộng đất công tư gồm 1405 mẫu, 3 sào, 5 thước, 8 tấc; công điền là 4 mẫu, 5 sào, 9 thước, tư điền là 935 mẫu, 9 sào, 6 thước, đất hoang 74 mẫu, 8 sào, 5 thước".

Trong đơn này cũng cho biết thêm, tiếp tục sự nghiệp khẩn hoang của Hoàng Công Chế "Đến năm Ất Hợi, cháu 4 đời của Trần Văn Đạt là Trần Văn Thiết cùng cháu 5 đời của Hoàng Công Chế là Hoàng Trung Thuế khai khẩn thêm ruộng đất, chiêu tập thêm dân đinh, lập ra xã Đông Phúc, rồi cùng xã Vạn Phúc dựng một đình một chùa phụng thờ thần phật. Ruộng đất công tư tổng cộng là 812 mẫu".

Từ những dữ hiện trên, chúng ta có thể khẳng định rằng: Vệ uý Trực đạo hầu Hoàng Công Chế là một nhân vật lịch sử tiêu biểu người họ Hoàng làng Thụy Ứng, có ảnh hưởng tích cực đến quá trình khai phá mở mang và phát triển phủ Quảng Ngãi trong tiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước vào thế kỷ XV.