Đi qua một nhà tù, nghe lịch sử lên tiếng
Năm 1896, thực dân Pháp khởi công xây dựng Nhà tù Hỏa Lò trên đất làng Phụ Khánh, nơi nổi tiếng với nghề làm đồ đất nung. Từ một làng nghề sản xuất ấm, siêu, bếp lò, khu đất trở thành nơi giam giữ nhiều thế hệ chiến sĩ yêu nước, cách mạng Việt Nam.
Trên cổng vào, dòng chữ “Maison Centrale” còn nhắc tên gọi thời thuộc địa của công trình: Đề lao Trung ương Hà Nội. Còn cái tên Hỏa Lò quen thuộc lại bắt nguồn từ làng nghề đã tồn tại ở đây trước khi nhà tù được xây dựng. Một tên gọi giữ lại ký ức về hai cuộc sống rất khác trên cùng mảnh đất.
Nhà tù Hỏa Lò được thực dân Pháp xây dựng từ năm 1896, phần còn lại hiện nay được bảo tồn thành di tích.
Từ cổng vào, các không gian giam giữ đưa bạn đến gần hơn với đời sống người tù. Theo tư liệu của Di tích, trong trại giam chung, sàn gỗ lim chạy dài theo phòng làm chỗ nằm; tường quét hắc ín cao ngang ngực.
Xà lim nhỏ hơn, có buồng chỉ dài khoảng hai mét, rộng gần hai mét, giam từ một đến hai người. Hai bên là bục xi măng hẹp, gắn cùm khóa từ phía ngoài. Nhìn chiếc cùm sát bục nằm, sự khắc nghiệt hiện ra qua một chi tiết cụ thể: ngay cả việc đổi tư thế cũng bị hạn chế. Những phòng giam vì thế kể chuyện bằng chính kích thước, vật liệu và cách chúng được bố trí.
Xà lim số 13 – nơi giam giữ đồng chí Trần Đăng Ninh bị thực dân Pháp bắt lần thứ 2. Ảnh sưu tầm
Đi sâu hơn vào khu trại giam, bạn sẽ gặp những cây bàng từng gắn với đời sống của tù chính trị. Theo tư liệu của Di tích, trước năm 1930, những tù nhân phải đi lao động bên tòa án đã mang cây bàng mọc dại về trồng trong sân các khu trại giam. Theo thời gian, cây lớn lên và trở thành người bạn quen thuộc của nhiều thế hệ tù nhân.
Khoảng sân dưới tán bàng từng là nơi tù chính trị tranh thủ lúc được ra ngoài để ngồi trò chuyện, bàn bạc các biện pháp đấu tranh.
Theo tư liệu của Di tích, cây bàng đã gắn bó với nhiều thế hệ tù chính trị Hỏa Lò từ trước năm 1930.
Đi tiếp theo lộ trình tham quan, bạn sẽ đến khu vực cửa cống ngầm. Tháng 3/1945, hơn 100 tù chính trị đã vượt ngục qua nơi này.
Câu chuyện về cuộc vượt ngục cho thấy người tù không chỉ tìm cách chống chọi với chế độ giam giữ mà còn tổ chức những phương án để tìm đường thoát ra ngoài. Trước cửa cống, sự tương phản hiện ra rõ rệt: những bức tường lớn được xây để giữ người ở lại, còn một lối thoát nước nhỏ đã mở đường cho họ trở về hoạt động cách mạng.
Cửa cống ngầm là nơi hơn 100 tù chính trị vượt ngục thành công vào tháng 3/1945.
Các tư liệu và hiện vật tiếp tục mở rộng câu chuyện từ không gian nhà tù. Phần về thời kỳ thực dân phản ánh đời sống lao tù và hoạt động đấu tranh của những người yêu nước, cách mạng. Trong điều kiện bị giam cầm, họ vẫn tổ chức học tập, trao đổi kiến thức và tìm cách giữ liên lạc.
Một phần trưng bày khác giới thiệu giai đoạn 1964-1973, khi một phần Nhà tù Hỏa Lò được sử dụng để giam giữ tù binh phi công Mỹ. Những mốc thời gian và chú thích giúp người xem phân biệt các giai đoạn, hiểu hoàn cảnh của từng nhóm người từng ở nơi đây.
Những căn phòng trưng bày tưởng như im lặng lại kể cho bạn một lịch sử kéo dài qua nhiều thế hệ.
