Đình Thượng Vân Đình
Lưu ý trước khi đi
- Nên đến sớm để có trải nghiệm thoáng đãng
Di tích Lịch sử, Văn hóa và Kiến trúc Nghệ thuật. (Hồ sơ khoa học được lập và hoàn thiện năm 1994 nhằm đề nghị Bộ Văn hóa Thông tin cấp bằng xếp hạng di tích).
Nhân vật thờ phụng:
Đình Thượng : Thờ 3 vị Thành hoàng / Phúc thần là 3 anh em ruột: Viết Pháp (Chiêu Pháp thiên vương), Viết Cư (Đông Cư linh ứng) và Viết Hoàn (Mộc Hoàn cư sỹ).
Thần tích & Công trạng:
Ba vị thần ở Đình: Mở trại luyện võ tại Vân Đình. Vào thế kỷ X, khi đất nước lâm vào nạn 12 sứ quân, 3 anh em dẫn đạo nghĩa binh Vân Đình đến Hoa Lư theo Đinh Bộ Lĩnh. Họ tham gia trận tấn công phía Tây Nam thành Đỗ Động, góp sức đánh tan quân Đỗ Cảnh Thạc, giúp thống nhất đất nước và lập ra nước Đại Cồ Việt. Sau khi nhà Đinh gặp biến cố (Đỗ Thích hại vua Đinh), 3 vị giữ lòng trung quân, nhảy xuống sông tự vẫn để bảo toàn khí tiết.
Dấu ấn lịch sử - văn hóa: di tích thể hiện truyền thống thượng võ, lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết dẹp loạn giữ nước của nhân dân Vân Đình qua các thời kỳ lịch sử. Đây cũng là vùng đất văn hóa nổi tiếng gắn liền với các danh sĩ cận đại như Dương Khuê, Dương Lâm (những người có đóng góp lớn trong việc tôn tạo di tích).
Nằm ở xóm Bến, kiến trúc mặt bằng kiểu chữ Nhị ($=$) gồm Đại bái và Hậu cung.
Ngôi Đại bái có 3 gian 2 dĩ, hai đầu hồi bít đốc. Khung gỗ gồm 6 vì kèo kiểu "thượng rường giá chiêng, hạ cốn và bẩy". Nghệ thuật trang trí tập trung vào 4 tấm cốn chạm nổi đề tài Tứ linh, hoa sen, hoa hồng. Thượng lương ghi niên đại làm lại vào năm Tự Đức thứ 2 (1849).
Cụm di tích bảo tồn được hệ thống hiện vật phong phú và giá trị:
Tài liệu cổ: 02 cuốn sách chữ Hán ghi thần tích và lệ tục cổ của làng; 12 đạo sắc phong của các triều đại phong tặng cho các vị thần.
Đồ gỗ & Đồ thờ: 05 ngai thờ có bài vị (ở Hậu cung đình Trung); 02 chiếc sập thờ chạm khắc gỗ thời Nguyễn; 01 khám thờ cổ; 02 chiếc kiệu nghệ thuật điêu khắc thời Nguyễn; 02 chiếc giá văn; 02 cây quán tẩy; 04 tấm hoành phi và 05 đôi câu đối.
Đồ kim loại & Sành sứ: 02 chiếc chuông đồng; 02 bộ lư đồng, đỉnh đồng; bộ bát bửu xà mâu 12 chiếc; 15 bình hương các loại và 04 đôi lộc bình sứ.
Cụm di tích là nơi diễn ra các sinh hoạt văn hóa, lễ hội truyền thống của dân làng Vân Đình, đáp ứng nhu cầu tự do tín ngưỡng, tưởng nhớ công ơn các vị Thành hoàng/Phúc thần.
Là trung tâm sinh hoạt cộng đồng, giáo dục tinh thần đoàn kết, lòng yêu nước cho thế hệ trẻ và là điểm tham quan, chiêm bái cho nhân dân cùng du khách thập phương.
Công tác quản lý, bảo vệ: Chính quyền và nhân dân địa phương duy trì chế độ Thủ từ (chọn các cụ già nam cao tuổi, am hiểu văn hóa phong tục) trực tiếp trông nom, thắp hương và tiếp đón khách tham quan.
Tu bổ, tôn tạo: Di tích được nhân dân tự nguyện đóng góp công sức, tiền của trùng tu qua nhiều thời kỳ (như đợt tôn tạo tòa Thiêu hương, chỉnh sửa vì kèo, đào lại mái ngói vào năm 1993).
Cơ sở pháp lý: Hồ sơ khoa học di tích được lập dựa trên Pháp lệnh Bảo vệ di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh (1984), được thông qua hội nghị 3 cấp (Tỉnh, Huyện, Xã) ngày 24/05/1994 để trình Bộ Văn hóa Thông tin xem xét xếp hạng bảo vệ.